İnsanın ən böyük faciəsi bəzən düşündüyü ilə etdiyi arasındakı uçurumda gizlənir. Ağlı bir yol göstərir, ürəyi başqa səmtə çəkir, dili bir həqiqətdən danışır, əməlləri isə tamam başqa həqiqəti üzə çıxarır. İnsan bəzən gözəllikdən danışır, amma gözəlliyi qorumağa əli gəlmir; ədalətdən söz açır, amma haqqın yanında dayanmağa cəsarəti çatmır; mərhəməti uca tutur, amma bir məzlumun göz yaşına biganə qalır. Elə bil içində iki ayrı insan yaşayır: biri həqiqəti tanıyır, o biri həqiqətdən qaçır. Biri yaxşılığın nə olduğunu bilir, o biri isə öz mənfəətinin qarşısında yaxşılığı unudur.



Bəzən bir ömür boyu doğru danışmağın fəzilətindən bəhs edər, amma bircə həqiqətin qarşısında susar. Dürüstlükdən danışar, amma özünə sərf etməyəndə dürüstlüyü yük hesab edər. Dostluğa sədaqət andı içər, amma çətin gündə dostunun qapısından keçməz. Vətən sevgisindən danışar, amma vətənin bir qarış torpağına, bir qarış torpaq qədər dəyərli olan adına, dilinə, mənəviyyatına sahib çıxmaz. Sözlərinin içində böyük bir dünya qurar, əməllərinin içində isə o dünyanın bir daşını belə yerindən tərpətməz.
Bəlkə də insanın ən böyük sınağı nə bildiyi, nə danışdığı, nə də başqalarına öyrətdiyidir. Əsl sınaq heç kimin görmədiyi yerdə nə etdiyi, heç kimin alqışlamadığı anda hansı qərarı verdiyi, mənfəəti ilə vicdanı üz-üzə gələndə hansını seçdiyidir. Çünki insanı sözləri tanıda bilər, amma əməlləri tanıdar. Sözlər bəzən pərdədir, əməllər isə güzgü. O güzgüdə hər kəs öz həqiqəti ilə üz-üzə qalır.
İnsan niyə belədir? Niyə bildiyi doğruya əməl etməkdə çətinlik çəkir? Bəlkə qorxularımız bizi düşündüyümüz həqiqətdən uzaqlaşdırır, bəlkə tamahımız vicdanımızın səsini batırır, bəlkə də başqalarının gözündə böyük görünmək istəyimiz öz gözümüzdə kiçilməyimizə səbəb olur. İnsan bəzən hamıya özünü sübut etməyə çalışır, bircə öz vicdanına hesabat verməyi unudur. Hamının rəğbətini qazanmaq istəyir, amma öz daxilindəki narazı səsi susdura bilmir. Çünki vicdan elə bir hakimdir ki, nə pulla satın alınır, nə də yalanla aldadılır.
Ən ağrılısı budur ki, insan zaman keçdikcə öz ziddiyyətlərinə də alışır. Əvvəl bir yanlış addım atanda narahat olur, sonra özünə bəhanə tapır, daha sonra həmin yanlışlığı adi hal sayır. Beləcə, insanın içində sərhədlər dəyişir: dünən qəbahət hesab etdiyi bu gün məqbul görünür, dünən utanacağı hərəkəti bu gün müdafiə etməyə başlayır. Ən böyük mənəvi məğlubiyyət də elə buradan başlayır: insanın səhv etməsindən yox, səhvini doğru hesab etməsindən, günahından yox, günahına bəraət qazandırmasından.
Halbuki insan olmaq yalnız düşünmək deyil, düşündüyünün məsuliyyətini daşımaqdır. Yaxşılığı sevmək deyil, yaxşılıq etməkdir. Haqqı tanımaq deyil, haqqın tərəfində dayanmaqdır. Çünki düşüncə insanın daxilində yanan çıraqdır, əməl isə o çırağın dünyaya verdiyi işıq. Əgər çıraq yalnız öz sahibinin daxilində yanırsa, başqalarının yolunu aydınlatmırsa, onun işığından kim faydalanır? Əgər insanın biliyi onu daha ədalətli, sözü onu daha dürüst, sevgisi onu daha mərhəmətli etmirsə, onda bütün bunların mənası nədir?


Bir yetimin başını sığallamaq, haqsızlığa uğrayanın yanında dayanmaq, gücün çatdığı halda zülm etməmək, imkanın olduğu halda başqasının haqqına göz dikməmək - nsanlığın əsl ölçüsü bəzən elə bu sadə görünən davranışlardır. İnsan öz böyüklüyünü başqalarını kiçiltməklə deyil, başqalarının ləyaqətini qorumaqla göstərir. Ucalıq kresloda, vəzifədə, var-dövlətdə deyil, insanın heç kimə möhtac olmadığı halda da vicdanına möhtac qalmasındadır.
Bir gün hər kəs öz ömrünün hesabatını verəcək. O gün nə qədər gözəl danışdığımızdan çox, nə qədər doğru yaşadığımız soruşulacaq. Neçə insana ümid verdiyimiz, neçə qəlbi qırdığımız, hansı haqsızlıq qarşısında susduğumuz, hansı həqiqət uğrunda ayağa qalxdığımız yada düşəcək. Bəlkə də onda anlayacağıq ki, insanın ömrü dedikləri ilə yox, yaşatdıqları ilə ölçülür. Adımızı yaddaşlarda saxlayan da gur səsimiz yox, geridə qoyduğumuz əməllərin səsidir.
İnsan bir cür düşünür, bir cür hərəkət edir... Bu ziddiyyət bəzən zəifliyimizdir, bəzən qorxumuz, bəzən də özümüzdən gizlətdiyimiz həqiqət. Amma insanın daxilində həmişə bir seçim imkanı qalır: ya düşüncəsi ilə əməli arasındakı uçurumu böyütmək, ya da o uçurumun üzərindən vicdanına doğru bir körpü salmaq. Həmin körpünün adı



Axı insanın ən böyük qələbəsi dünyanı aldatmaq deyil, özünü aldatmaqdan qurtulmaqdır. Ən böyük azadlığı istədiyini etmək deyil, doğru bildiyindən dönməməkdir. Ən böyük ucalığı hamıdan üstün görünmək yox, öz vicdanının qarşısında başını dik saxlamaqdır.
İnsan düşündüyü kimi yaşamağı bacardığı gün sözlə əməl arasındakı məsafə qısalar, vicdanla həyat bir nöqtədə görüşər. Bəlkə də əsl insanlıq elə həmin görüşdən başlayır.



İnsanın içində qəribə bir dünya var. Bu dünyanın bir üzündə həqiqət yaşayır, o biri üzündə yalan. Bir tərəfində mərhəmət dayanır, o biri tərəfində amansızlıq. Bir qapısından vicdan içəri girir, digər qapısından mənfəət çıxır. İnsan bəzən öz düşüncələrində elə ucalır ki, sanki dünyanın bütün haqsızlıqlarını aradan qaldırmağa qadirdir. Ədalətdən danışanda gözləri alışıb-yanır, insanlıqdan söz açanda səsi titrəyir, vətən sevgisindən danışanda ürəyi dağa dönür. Amma həyat onu bircə dəfə seçim qarşısında qoyanda bütün o böyük sözlər kiçilir, əqidə susur, vicdan tərəddüd edir, insan isə öz həqiqətindən qaçmağa başlayır.
Niyə belədir? Niyə insan bildiyi həqiqətə sadiq qala bilmir? Niyə doğru ilə yanlışı ayırd edə-edə bəzən yanlışın tərəfində dayanır? Niyə başqasına öyrətdiyi əxlaqı öz həyatına tətbiq etməkdə çətinlik çəkir? Bəlkə insanın ən böyük mübarizəsi dünya ilə deyil, öz içindəki zəifliklədir. Bəlkə insanın ən çətin yolu bir şəhərdən başqa şəhərə, bir ölkədən başqa ölkəyə gedən yol deyil, düşüncəsindən əməlinə uzanan yoldur. Çünki o yolun üzərində qorxu da var, tamah da, şöhrət ehtirası da, başqalarının gözündə yaxşı görünmək istəyi də...
İnsan danışanda özünü dünyanın ən vicdanlı adamı kimi təqdim edə bilər. Haqqdan, ədalətdən, mərhəmətdən, sədaqətdən elə danışar ki, dinləyən onun qarşısında baş əymək istəyər. Ancaq həyat sözün imtahanıdır. Sənə güvənən bir insanın etimadını qoruyanda, haqsızlığa uğrayanın yanında dayananda, heç kimin görmədiyi yerdə haramdan əl çəkəndə, gücün çatdığı halda zəifə zülm etməyəndə kim olduğunu göstərirsən. İnsanın əsl siması tribunada söylədiyi nitqlərdə deyil, qaranlıqda atdığı addımlarda görünür.
Nə qədər insan var ki, başqalarının səhvini saymaqdan öz səhvlərini görməyə vaxt tapmır! Hamıya ağıl verir, amma öz həyatını nizama sala bilmir. Hamıdan dürüstlük tələb edir, amma özü kiçik bir mənfəət naminə həqiqəti əyməkdən çəkinmir. Başqasının bir yanlışını bağışlamır, özünün yüz yanlışına isə min bəhanə tapır. Elə bil insan başqalarının qarşısına güzgü tutur, amma o güzgünü öz üzünə çevirməkdən qorxur. Halbuki özünü tanımayanın başqasını mühakimə etməyə nə qədər haqqı var? Öz vicdanının səsini eşitməyən bir insan başqasına hansı həqiqəti öyrədə bilər?


Ən təhlükəli hal insanın səhv etməsi deyil. İnsan səhv edə bilər, yanılar, büdrəyər, bəzən zəifliyinə məğlub olar. Ən təhlükəlisi səhvini həqiqət kimi təqdim etməsi, yanlışına bəraət qazandırması, zaman keçdikcə öz vicdanını belə inandırmağa çalışmasıdır. Əvvəl insan bir yalan danışanda narahat olur, sonra özünü qorumaq üçün ikinci yalanı danışır, üçüncüdə artıq birincini unutmağa başlayır. Beləcə, yalan həyatına daxil olur, həqiqət isə qapının arxasında qalır. İnsan öz içindəki sərhədləri bir-bir sökür və bir gün görür ki, vaxtilə nifrət etdiyi adama çevrilib.
Bu, təkcə bir insanın faciəsi deyil, cəmiyyətin də faciəsidir. Çünki bir xalqı zəiflədən yalnız düşmənin gücü deyil, öz içindəki mənəvi aşınmadır. Bir millətin gələcəyini təhlükəyə atan yalnız torpaq itkisi deyil, haqq duyğusunun, ədalət hissinin, vicdan məsuliyyətinin itirilməsidir. Torpağı qorumaq üçün sərhəddə keşik çəkən əsgər lazımdır, amma mənəviyyatı qorumaq üçün hər bir insanın öz daxilində keşik çəkən bir vicdanı olmalıdır. Bayrağı ucaltmaq üçün bilək gücü gərəkdir, o bayrağın şərəfini qorumaq üçün isə xarakter, əqidə və mənəvi bütövlük lazımdır.
Biz tarix boyu sözü uca tutmuş, qeyrəti, namusu, sədaqəti, el-obaya bağlılığı insanın baş tacı saymışıq. Babalarımız üçün kişi sözü, sadəcə, bir ifadə deyildi, o sözün arxasında bir ömür, bir ad, bir ləyaqət dayanırdı. Verilən sözə əməl etmək insanın özünə hörməti, elin, obanın qarşısında məsuliyyəti idi. İndi isə bəzən sözün qiyməti azalır, vədlər ucuzlaşır, həqiqət mənfəətə qurban verilir. İnsan özünü böyük göstərmək üçün danışır, amma böyük olmaq üçün lazım gələn fədakarlıqdan qaçır. Unuduruq ki, millətin mənəvi sərvəti yalnız keçmişin qəhrəmanlıq dastanlarında deyil, bu gün yaşayan insanların dürüstlüyündə, mərdliyində, biri-birinə münasibətində qorunur.



yalnız bayram günlərində səsləndirilən şüar deyil. Vətən sevgisi işini vicdanla görməkdir, dövlətin və xalqın malına öz malın kimi yanaşmaqdır, haqqı tapdananın yanında dayanmaq, ana dilini qorumaq, böyüyə hörmət, kiçiyə mərhəmət göstərməkdir. Vətən sevgisi özünü vətəndən üstün tutmamaqdır. Əgər insan vətən haqqında gözəl danışır, amma vətənin insanına zərər vurursa, onun sözləri ilə əməlləri arasında böyük bir uçurum var. O uçurum nə qədər böyüyərsə, insanın dediyi həqiqət bir o qədər təsirsizləşər.
Bəs insan niyə düşündüyü kimi yaşamır? Çünki düşünmək asandır, əməl etmək çətindir. Düşüncədə hər şey mümkündür: orada insan qorxmazdır, səxavətlidir, ədalətlidir, fədakardır. Həyatda isə hər düzgün addımın bir qiyməti var. Bəzən həqiqəti söyləmək rahatlığını itirməkdir, bəzən haqqı müdafiə etmək qazancından keçməkdir, bəzən dürüst qalmaq təkliklə üzləşməkdir. İnsan məhz həmin anda sınağa çəkilir. Əqidə yalnız sənə sərf etdiyi vaxt əqidə deyil. Vicdan yalnız rahat günlərdə səsini eşitdirdikdə vicdan deyil. Mərdlik yalnız güclü olanda deyil, zəif olduğun halda da haqqa sahib çıxa biləndə mərdlikdir.
Bəlkə də insanın böyüklüyü heç vaxt yanılmamasında deyil, yanıldığını etiraf edə bilməsindədir. Bəzən bir üzrxahlıq illərlə qurulmuş soyuq divarları dağıdar, bir dürüst etiraf insanın itirilmiş ləyaqətini geri qaytarar. İnsan dəyişə bilər, özünü düzəldə bilər, dünənki səhvindən bu günün həqiqətinə doğru addımlaya bilər. Bunun üçün əvvəlcə özündən qaçmamalıdır. Öz qüsurunu görməkdən qorxmamalı, başqasının haqqını öz mənfəətindən üstün tutmağı bacarmalıdır. Çünki özünü dəyişə bilməyən insan dünyanı dəyişmək iddiasında nə qədər səmimi ola bilər?
Hər birimiz bir gün bu dünyadan gedəcəyik. Ardımızca nə qədər sərvət qoyduğumuzdan, hansı vəzifədə oturduğumuzdan, neçə insanın bizi alqışladığından çox, necə insan olduğumuz xatırlanacaq. Birinin yaddaşında yaxşılıqla, digərinin yaddaşında haqsızlıqla qalacağıq. Bəlkə bir gün adımız çəkiləndə kimsə deyəcək:


Başqa biri isə susacaq, çünki bizim haqqımızda deyiləsi yaxşı bir söz tapmayacaq. Ömrün həqiqi ölçüsü budur: insan bu dünyadan gedəndə arxasında nə qədər insanlıq qoyur?
İnsan bir cür düşünür, bir cür hərəkət edir... Bu cümlə bəzən bir fərdin xarakterini, bəzən bütöv bir cəmiyyətin ağrısını ifadə edir. Düşüncəmizlə əməlimiz arasındakı məsafə böyüdükcə özümüzdən uzaqlaşırıq. Sözümüzlə əməlimiz birləşdikcə isə özümüzə qayıdırıq. İnsan olmaq, bəlkə də, elə bu qayıdışdır - həqiqətə, vicdana, mənəvi köklərə, insanlıq borcuna qayıdış.
Gəlin, bir az az danışaq, bir az çox əməl edək. Bir az az mühakimə edək, bir az çox anlayaq. Bir az az özümüzü tərifləyək, bir az çox özümüzü sorğulayaq. Çünki dünyanın bu gün böyük sözlərdən çox, o sözlərə uyğun yaşayan insanlara ehtiyacı var. Uşaqlarımız bizdən ədaləti eşitməklə deyil, ədaləti görməklə öyrənsinlər. Gənclərimiz vətənpərvərliyi şüarlardan deyil, məsuliyyətli davranışlarımızdan tanısınlar. İnsanlar dürüstlüyün köhnəlmiş bir anlayış olmadığını bizim həyatımızda görsünlər.
Axı insanın ən böyük sərvəti özünə hörmət edə bilməsidir. Ən böyük azadlığı vicdanının qarşısında qorxmadan dayanmasıdır. Ən böyük qələbəsi isə düşüncəsi ilə əməli arasındakı uçurumu bağlamasıdır. Çünki insanın kim olduğunu onun nə düşündüyü deyil, düşündüyü həqiqət uğrunda nə etdiyi müəyyənləşdirir. Sözümüz əməlimizə, əməlimiz vicdanımıza, vicdanımız isə insanlığımıza şahid olsun. Bəlkə onda bir cümlənin içindəki o acı həqiqət dəyişər: insan bir cür düşünər, bir cür hərəkət etməz - düşündüyü kimi yaşamağı bacarar.

Daşdəmir ƏJDƏROĞLU