Qazilik Azərbaycan xalqının yaddaşında Vətənə sədaqətin, cəsarətin və fədakarlığın rəmzi kimi xüsusi yer tutur. Qazi adı insanın yalnız müharibədə iştirak etdiyini deyil, Vətənin müdafiəsi uğrunda sağlamlığını təhlükəyə atdığını, bəzən isə ömürlük xəsarətlərlə geri qayıtdığını ifadə edir. Bu səbəbdən qazilər cəmiyyətimizdə böyük hörmət və ehtiramla qarşılanırlar.
Azərbaycanın yaxın tarixində Qarabağ uğrunda aparılan müharibələr qazilik anlayışına xüsusi məna qazandırıb. Birinci Qarabağ müharibəsində və sonrakı döyüşlərdə yaralanaraq sağlamlığını itirən hərbçilərlə yanaşı, 2020-ci il 44 günlük Vətən müharibəsində də yüzlərlə hərbçimiz müxtəlif dərəcəli xəsarətlər alıb. Onlar döyüş meydanında göstərdikləri şücaətlə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasına öz töhfələrini veriblər. Rəsmi mənbələrdə Vətən müharibəsi qazilərinin müxtəlif döyüş istiqamətlərində iştirak etdikləri və döyüşlər zamanı ağır yaralandıqları barədə çoxsaylı nümunələrə rast gəlinir.
Qazinin taleyi müharibədən sonra da davam edən həyat mübarizəsidir. Döyüş meydanında aldığı yara sağalsa belə, həmin günlərin xatirəsi insanın yaddaşında qalır. Bəzi qazilər müharibədən sonra uzunmüddətli müalicə və reabilitasiya keçirir, fiziki məhdudiyyətlərlə həyatlarını davam etdirirlər. Buna görə qaziyə göstərilən diqqət yalnız maddi yardım deyil, həm də mənəvi dəstək, hörmət və cəmiyyətə inteqrasiyanın təmin olunması deməkdir.
Azərbaycan dövlətinin rəsmi materiallarında qazilərə müalicə, reabilitasiya, mənzil və digər sosial məsələlərdə göstərilən dəstək də qeyd olunur. Qazilər öz müraciətlərində müharibə zamanı aldıqları xəsarətlərin müalicəsi və reabilitasiyası ilə bağlı dövlət qayğısından bəhs edirlər.
Qazilərimizin hər birinin arxasında bir döyüş yolu, bir həyat hekayəsi dayanır. Onların arasında müxtəlif yaşda, müxtəlif peşələrdən olan insanlar var. Lakin onları birləşdirən əsas xüsusiyyət Vətən qarşısında borc hissidir. Onlar çətin anlarda öz təhlükəsizliklərini deyil, Vətənin müdafiəsini düşünərək döyüşüblər. Bəziləri döyüş meydanından orden və medallarla, bəziləri isə ağır yaralarla qayıdıb. Bu baxımdan qazilik bir insanın həyatında həm şərəfli, həm də ağır məsuliyyət daşıyan bir mərhələdir.
Qazi sözü bizə həm də şəhidlərimizi xatırladır. Eyni döyüş yolunda bir çox igid Vətən uğrunda canından keçərək şəhidlik zirvəsinə ucalıb, bir qismi isə yaralanaraq həyata qayıdıb. Buna görə qazilər şəhidlərin xatirəsini yaşadan, onların döyüş yolunun canlı şahidləri kimi də böyük mənəvi əhəmiyyət daşıyırlar. Azərbaycan cəmiyyəti şəhidlərin xatirəsini əziz tutur, qazilərin xidmətini yüksək qiymətləndirir.
Qaziyə hörmət, əslində, Vətənə hörmətdir. Küçədə, iş yerində, məktəbdə, ictimai mühitdə qaziyə göstərilən diqqət cəmiyyətin mənəvi dəyərlərini nümayiş etdirir. Qazilər yalnız keçmişin qəhrəmanları deyil, bu gün də cəmiyyətimizin bir hissəsidir. Onların bilik və təcrübəsindən, həyat mübarizəsindən gənc nəslin vətənpərvərlik tərbiyəsində istifadə etmək mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Qazilik həm də insana böyük bir həqiqəti xatırladır: . VƏTƏNİ QORUMAQ YALNIZ SÖZLƏ DEYİL, ƏMƏL VƏ FƏDAKARLIQLA ÖLÇÜLÜR. Qazilərimiz bu həqiqəti öz həyatları ilə sübut ediblər. Onların aldığı yaralar yalnız şəxsi ağrı deyil, Azərbaycanın tarixində baş vermiş böyük hadisələrin də izidir.
Bu gün qazilərimizə göstərilən ehtiram onların keçdiyi çətin yolun cəmiyyət tərəfindən unudulmadığını göstərir. Onların hər biri bizim üçün canlı tarixdir. Qazilərin həyat hekayələrini dinləmək, onların keçdiyi döyüş yolunu öyrənmək və gələcək nəsillərə çatdırmaq milli yaddaşımızın qorunması baxımından olduqca vacibdir.
Qazi adı ömür boyu insanın daşıdığı şərəfli bir addır. Bu adın arxasında Vətən sevgisi, döyüş, fədakarlıq, ağrı və qürur dayanır. Ona görə də qazilərimizə ehtiram göstərmək yalnız bir borc deyil, milli dəyər və mənəvi məsuliyyətdir.
Qazilərimizə sağlam və uzun ömür, ailələrinə əmin-amanlıq arzulayırıq. Onların Vətən uğrunda göstərdiyi fədakarlıq heç vaxt unudulmamalı, gələcək nəsillərə örnək kimi çatdırılmalıdır. Çünki Vətən yolunda yaralanmış hər bir qazi Azərbaycanın şərəf tarixinin canlı səhifəsidir.


Bəzi adamların vəzifəsi olur, bəzi adamların isə məsuliyyəti. Vəzifə bir gün verilir, bir gün də alınır. Məsuliyyət isə insanın çiyninə düşəndən sonra asanlıqla yerə qoyulmur. Xüsusən də söhbət şəhid ailəsindən, qazidən, müharibə veteranından gedirsə... Çünki Şəhid ailəsinin qapısını döyəndə o qapının arxasında bir ömürlük həsrət dayanır. Bir ana dayanır, bir ata dayanır, bəzən atasının yolunu gözləyən bir uşaq dayanır. O qapının arxasında bir də heç vaxt geri qayıtmayacaq bir adamın xatirəsi yaşayır.
Qazi ailəsinə gedəndə isə başqa bir səssizliklə qarşılaşırsan. Müharibə bitib, amma döyüş bəzən insanın içində davam edir. Səngərdən qayıdan adamın yarası sarına bilər, amma yaddaşın yarasını sarımaq o qədər də asan deyil.
Müharibə veteranı ilə söhbət edəndə isə zamanın özünə toxunursan. Çünki veteran yalnız bir insan deyil, keçilmiş bir yolun canlı şahididir. Onun danışdığı hər xatirənin içində bir dövr, bir torpaq, bir ağrı, bir ümid yatır.
Belə insanların hüququnu qorumaq üçün isə təkcə qanunları bilmək kifayət deyil. İnsanı da bilmək lazımdır.
II qrup Qarabağ müharibəsi əlili, Şəhid Ailələri, əlillər və müharibə veteranları Hüquq Müdafiəsi İctimai Birliyinin Sumqayıt şəhər şöbəsinin sədri Qiyas Şahmuradovun fəaliyyətinə bu tərəfdən baxanda onun gördüyü işin mahiyyəti daha aydın görünür. O, Sumqayıt şəhərində şəhid ailələrinin, əlillərin və müharibə veteranlarının hüquqlarının müdafiəsi istiqamətində ictimai fəaliyyət göstərən bir təşkilata rəhbərlik edib. Açıq mənbələrdə onun müxtəlif müraciətlərdə şəhid ailələrinin və müharibə veteranlarının problemlərini gündəmə gətirdiyi görünür. Amma insanın gördüyü işi yalnız tutduğu vəzifənin adı ilə ölçmək olmaz. Bəzən bir adamın qiyməti onun kabinetində deyil, kiminsə dərdinə nə qədər yaxın dayandığında görünür.
Birinci Qarabağ müharibəsi qazisi Qiyas Şahmuradov haqqında düşünəndə mənim üçün “sədr” sözündən daha çox “dayaq” sözü önə çıxır. Çünki sədr olmaq bir təşkilata rəhbərlik etməkdir, dayaq olmaq isə bir insanın çətin günündə onun yanında durmaqdır.
Hüquq müdafiəsi də elə budur.
Bir şəhid ailəsinin hüququ pozulanda onun qarşısında təkcə hüquqi problem dayanmır. O ailə onsuz da həyatdan bir əmanət alıb - şəhidin adını, xatirəsini, yarımçıq qalmış arzularını. İndi bir də haqqını tələb etmək məcburiyyətində qalırsa, bu, onun yükünü ikiqat artırır.
Belə məqamda insanın qarşısına çıxan hüquq müdafiəçisi yalnız maddələri, qanunları, ərizələri bilməməlidir. O, insanın səsini eşitməlidir. Çünki bəzən ərizədə yazılan bir cümlənin arxasında illərlə susmuş bir ağrı dayanır.
Bəzən bir veteran “mənə kömək edin” deyəndə əslində “məni unutmayın” deyir.
Bəzən bir şəhid ailəsi haqqını tələb edəndə yalnız öz haqqını yox, şəhidin adına olan ehtiramı da qoruyur.
Bu baxımdan Qiyas Şahmuradovun ictimai fəaliyyətinin ən mühüm tərəfi mənəvi məsuliyyət hissidir. Onun 2020-ci ildə Prezidentə ünvanladığı müraciətdə qazilər və müharibə veteranlarının mövqeyini ifadə etməsi də göstərir ki, fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri bu insanların problemlərini ictimai müstəviyə çıxarmaq olub.
İnsan bəzən öz haqqını tələb etməyə utanır.
Niyə?
Çünki bizdə qəribə bir xasiyyət var: öz dərdimizi böyütməkdən çəkinirik. “Eybi yoxdur”, deyirik. “Düzələr”, deyirik. “Gözləyək”, deyirik.
Amma şəhid ailəsinin “eybi yoxdur” deməyə haqqı yoxdur.
Qazinin “gözləyək, düzələr” deməyə gücü olmaya bilər.
Veteranın isə illərlə gözləməkdən yorulmuş haqqı ola bilər.
Ona görə də belə insanların yanında dayanan adamın özü də müəyyən mənada onların yükünü daşıyır.
Qiyas Şahmuradovun fəaliyyətinin dəyəri də burada görünür.
Çünki insanın böyüklüyü yalnız özünə qazandırdıqları ilə ölçülmür. Bəzən insanı böyük edən başqasının dərdindən özünə pay götürməsidir.
Şəhid ailəsi, qazi və veteran sözlərinin hər üçünün arxasında Vətən dayanır.
Şəhid - Vətən üçün canını verib...
Qazi - Vətən üçün sağlamlığının bir hissəsini itirib…
Veteran - Vətən üçün döyüşüb və o günlərin yükünü bu günə gətirib…
Deməli, onların hər biri ilə bağlı məsələ əslində Vətənlə bağlı məsələdir.
Bu insanların hüququnu qorumaq, onların səsini eşitdirmək, problemini aidiyyəti qurumların diqqətinə çatdırmaq sadəcə ictimai fəaliyyət deyil. Bu, həm də milli yaddaşa xidmət etməkdir. Çünki yaddaş yalnız abidələrdə yaşamır.
Yaddaş insanın haqqını qorumaqda da yaşayır.
Şəhidin adı yalnız lövhədə yazılmır. Onun ailəsinə göstərilən münasibətdə də yazılır.
Qazinin aldığı medal yalnız sinəsində parlamır. Ona göstərilən hörmətdə də parlayır.
Veteranın keçmiş döyüş yolu yalnız arxiv sənədlərində qalmır. Onun bu gün cəmiyyətdə gördüyü münasibətdə davam edir.
Bəlkə də buna görə qazi Qiyas Şahmuradov kimi insanların fəaliyyətlərini qiymətləndirərkən yalnız görülən işlərin siyahısına baxmaq azdır. Əsas məsələ insanlara necə yanaşıldığıdır. Axı hüquq soyuq sözdür, insan isə isti…
Qanun maddədir, dərd isə canlı…
Ərizə kağızdır, göz yaşı isə kağıza sığmır...
Bunların arasında körpü salmaq üçün həm hüququ, həm də insanı bilmək lazımdır.
Q.Şahmuradovun ictimai fəaliyyətini mən məhz belə bir körpüyə bənzədirəm: bir tərəfində haqqını axtaran insan, o biri tərəfində isə həmin haqqın eşidilməsini gözləyən cəmiyyət dayanır.
Və bu körpünün üstündən çox adam keçir.
Kimisi şəhid ailəsidir...
Kimisi qazi…
Kimisi veteran…
Kimisi əlilliyi ilə həyatın başqa üzünü görüb…
Amma onların hamısının bir ortaq sözü var: “BİZİ UNUTMAYIN”.
Əslində insanın bundan böyük istəyi də olmur.
Unudulmamaq!
Adının çəkilməsi!
Haqqının qorunması!
Əməlinin qiymətləndirilməsi…
Və ən başlıcası, yaşadığı ağrının cəmiyyət üçün mənasız olmadığını hiss etmək.
Qiyas Şahmuradovun fəaliyyətinin mənası da mənə görə burada başlayır. O, yalnız problemləri gündəmə gətirən bir ictimai fəal kimi deyil, insanla onun haqqı arasında dayanmağa çalışan bir adam kimi görünür.
Həyatda elə insanlar var ki, onların işi gurultulu görünmür. Onlar böyük səhnələrdə çox danışmırlar. Amma bir gün bir insanın telefonuna cavab verirlər, bir gün bir ərizəyə kömək edirlər, bir gün bir ailənin problemini aidiyyəti yerə çatdırırlar. Bunlar qəzet manşetinə həmişə çıxmaya bilər.
Amma həmin insan üçün bu, bəzən bütün dünyadır.
Bir şəhid anasının gözündə bircə ümid işığı yaratmaq bəlkə də böyük bir vəzifədən daha böyük işdir.
Bir qaziyə “sənin problemin mənim də problemimdir” demək bəzən uzun-uzadı nitqdən daha qiymətlidir.
Bir veteranın illər əvvəlki xidmətinin unudulmadığını hiss etdirmək isə insanın qəlbinə verilən ən böyük təsəllilərdən biridir.
Ona görə qəhrəmanımız haqqında yazarkən mən bir vəzifə sahibindən yox, insanların dərdinə yaxın dayanmağı seçmiş bir insandan yazmaq istəyirəm.
Çünki həyatda bəzi adamların adı gördükləri işlə birlikdə çəkilir.
Bəzilərinin adı isə insanların yaddaşında onların insanlığı ilə qalır.
Mən onun haqqında bilmək üçün Söhbət Əhmədovun “Fədailər” kitabını vərələməyə başladım. Burada qazinin keçdiyi cəbhə yolları kino lenti kimi gözlərim önünə gəldi, o anları mən də yaşamağa başladım. Kitabdan sitat: “Qiyas Şahmurad oğlu Şahmuradov 1971-ci il iyun ayının 16-da Zəngilan rayonunun Məmmədbəyli kəndində anadan olub. 1977-ci ildə rayon 2 nömrəli orta məktəbə daxil olub və 1987-ci ildə orta təhsili bitirib.
1989-1991-ci illərdə keçmiş Sovet ordusu sıralarında hərbi xidmət keçib. Hərbi xidmətdən sonra istehsalatda fəaliyyətini davam etdirib. Halal zəhmətlə yaşayıb. Təlatümlü Qarabağ hadisələri onun da taleyindən yan keçməyib. Hər gün gələn işğal, talan, qətliam xəbərləri vətəninin taleyinə biganə qalmayan hər bir vətən oğlu kimi onu dərindən sarsıdıb. Erməni vəhşiliklərini öz gözləri ilə görməli olub.
Vətənin belə ağır günlərində - 1991-ci ilin dekabr ayında Zəngilan rayonunda yenicə yaradılmış 865 saylı özünümüdafiə batalyonuna yazılıb. Bir neçə dəfə döyüş hazırlığı keçdikdən sonra sərhəddə yerləşən postlara təyin olunub.
Qiyas odlu döyüş nöqtələrində bişib bərkimişdi. Əvvəlki dövrlərdən fərqli olaraq ermənilərin törətdikləri qanlı cinayətlərdə keçirdiyi həyəcan onu sarsıtmır, əksinə, intiqam hissini gücləndirirdi.
Zəngilan rayonunun sərhədində Qafan rayonu ərazisində yuva qurmuş quldurlar öz qüvvələrinə arxayın idilər. Rus imperiyası saqqallıları əmin etmişdi ki, sizə nəinki türklərin, hətta dünya müsəlmanlarının birləşmiş qoşunları da bata bilməz.
Günlərin birində müxtəlif istiqamətlərdən ermənilər Qiyasgilin qoruduğu postlara hücum etdilər. Artıq 865 saylı batalyonun döyüşçüləri ildırım sürətilə əks hücuma keçmişdilər. Son dərəcə dəqiq hazırlanmış əməliyyatın qarşısında ermənilər dayana bilmədilər. Top-tüfəng, qrad, tank səsləri, göydə şütüyən mərmilər dağı, daşı silkələyirdi. Ermənilərin atəş nöqtələri sərrast zərbələrlə göyə sovrulur, canlı qüvvələri darmadağın edilirdi. İgid əsgərlərimiz erməni saqqallılarının yuva qurduqları Kilsəkəndi, Ağavurdu və bir neçə məntəqəni qulduq birləşmələrindən kürüyüb təmizlədilər. Artıq Qafan rayonu üzrə sərhədlər igid əsgərlərimizin nəzarəti altında idi...”



Müharibədə elə anlar olur ki, saatın əqrəbi dayanır. İnsan sonradan həmin anı illərlə xatırlayır, amma o anın özü bəlkə də bir neçə saniyədən artıq çəkməyib.
Döyüş meydanında insanın qarşısında çox şey ola bilər: qorxu, ölüm, yaralanmaq, ayrılıq... Amma bütün bunların içində bir də insanlıq dayanır. Elə bir insanlıq ki, ən ağır anda özünü göstərir.
Qiyas Şahmuradovun döyüş həyatından danışılan həmin hadisə də belə bir anın yaddaşda qalan izidir: o, döyüş zamanı əsgər yoldaşını xilas edib.
Bu cümlə qısadır.
Amma müharibə haqqında deyilən bir çox böyük sözlərdən ağırdır.
Çünki “əsgər yoldaşını xilas etmək”, sadəcə, bir insanı təhlükədən çıxarmaq deyil. Bu, ən ağır anda özünü yox, qarşısındakını düşünməkdir. Həyatın bir an içində iki yerə bölündüyü məqamdır: bir tərəfdə insanın öz canı, o biri tərəfdə yoldaşının həyatı.
Döyüşdə belə seçimlərin çox vaxt uzun-uzadı düşünülməyə vaxtı olmur.
İnsan bəzən ürəyinin səsinə əməl edir.
Və həmin səs deyir:
“Onu orada qoymaq olmaz.”
Məncə, əsl qəhrəmanlıq da elə burada başlayır.
Həmin kitabdan başqa bir sitat: “Q.Şahmuradov və döyüş yoldaşları 1992-ci ilin avqust ayında postları məharətlə müdafiə edirdilər. Döyüşlərin birində döyüşçülərdən biri Firudin Fərəcov “irəli” qışqıraraq özünü döyüşün lap qaynar yerinə atır. Erməniləri vahimə bürüyür. Firudin bir neçə erməni dığasını cəhənnəmə vasil edir. Erməni tərəfdən atılan mərmi Firudini ağır yaralayır. Toz-dumana bürünən Firudin heç nəyi görə bilmir. Əsir düşmək təhlükəsi var. Ancaq cəsur Qiyas Şahmuradov əks tərəfə aman verməyir. Yağış kimi yağan güllələrin altından keçərək dostunu xilsa edib döyüş meydanından çıxarmağa nail olur.
1992-ci ilin oktyabr ayında Şayıflı kəndi uğrunda şiddətli döyüşlər gedirdi. Onlar bu döyüşlərdə ermənilərin canlı qüvvəsini məhv edərək geri çəkilməyə məcbur edirlər. Lakin Qiyas ermənilərin kəndə hücumu zamanı güllə yarası alır. Müalicə aldıqdan sonra yenidən döyüş bölgəsinə qayıdır. “Geriyə yol yoxdur, biz irəli getməli, torpaqlarımızı qarış-qarış olsa da, müdafiə etməliyik”, - deyir.
Qafan rayonunun Ağavurd kəndi istiqamətində ermənilərlə ağır döyüşlər zamanı Qiyas Şahmuradov düşmən tərəfindən atılan minanın partlaması nəticəsində iki ayağından ağır yaralanır. Buna baxmayaraq, yaralı yoldaşlarına öz köməyini göstərib”.


Qarabaq müharibəsi qazisi Qiyas Şahmuradovun adı bu gün şəhid ailələri, qazilər və müharibə veteranları ilə bağlı ictimai fəaliyyətin içində çəkilir. Bu fəaliyyətin arxasında bir həqiqət dayanır: Vətənə xidmət yalnız döyüş meydanında olmur. Müharibədən sonra da Vətənə xidmət davam edir.
O xidmət bəzən bir şəhid ailəsinin qapısını döyməkdir!
Bəzən bir qazinin əlindən tutmaqdır!
Bəzən veteranın sözünü dinləməkdir!
Bəzən də heç kimin eşitmədiyi bir səsi eşidilən etməkdir!
Vətən bir az da budur!..
Torpaqdır, bayraqdır, şəhid məzarıdır!
Amma Vətən həm də İNSANDIR.
İnsana sahib çıxanda Vətənə sahib çıxırsan.
Şəhidin ailəsinə sahib çıxanda şəhidin ruhuna hörmət edirsən.
Qazinin haqqını qoruyanda onun döyüşdüyü torpağın qiymətini anlayırsan.
Veteranın sözünə qulaq asanda tarixə qulaq asırsan.
Bəlkə də insan ömrünün ən böyük mənası elə budur: özündən sonra yaxşı bir iz qoymaq.
Elə bir iz ki, kiminsə yadına düşəndə “o adam mənim çətin günümdə yanımda olmuşdu” desin.
Bu cümlədən böyük mükafat varmı?
Məncə, yoxdur.
Çünki insanın əsl qiyməti aldığı titulda deyil, başqasının qəlbində qazandığı yerdədir. Qiyas Şahmuradovun ictimai fəaliyyətinə də bu prizmadan baxanda bir insanın başqa insanların haqqı uğrunda apardığı səssiz mübarizənin mənası görünür.
Və sonda yenə söz Vətənə gəlib çıxır.
Çünki bütün bu yolların başlanğıcında da, sonunda da Vətən dayanır.
Şəhidin Vətəni!
Qazinin Vətəni!
Veteranın Vətəni!
Və onların haqqını qorumağa çalışan insanların Vətəni!
Bu Vətənin ən böyük sərvəti isə yalnız torpağı deyil.
Bu Vətənin ən böyük sərvəti onun insanlarıdır.
İnsanına sahib çıxan xalqın yaddaşı da yaşayır, vicdanı da.
Qiyas Şahmuradovun gördüyü işin mənası da məhz bu yaddaşın və vicdanın yaşadılmasına xidmət edən bir fəaliyyət kimi qiymətlidir.


Qəhrəmanlıq həmişə yüksək səslə deyilmir. Bəzən bir əsgərin yaralı yoldaşına tərəf atdığı addım qədər səssiz olur. Bəzən bir əl uzatmaqdır. Bəzən təhlükənin içinə geri qayıtmaqdır. Bəzən də “mən buradayam” deməkdir.
Qiyas Şahmuradovun həmin hadisəsi haqqında danışarkən diqqətimi çəkən də budur: müharibə insanı yalnız sınamır, onun kim olduğunu da göstərir.
Dinc vaxtda hamımız yaxşı insan ola bilərik.
Birinə kömək etmək üçün vaxtımız var.
Düşünüb-daşınmaq imkanımız var.
Təhlükəni ölçüb-biçmək imkanımız var.
Amma döyüş meydanında həyatın hesabı başqadır. Orada saniyələr bəzən ömür qədər qiymətli olur. Orada verilən qərar insanın xarakterini açır.
Əsgər yoldaşını xilas etmək üçün əl uzadan insan həmin anda yalnız bir hərbçinin həyatını qorumur. O, bir ailənin gələcəyini də qoruyur.
Çünki hər əsgərin arxasında bir ev var…
Bir ana var…
Bir ata var…
Bir bacı, bir qardaş var…
Bəlkə də bir övlad var…
Deməli, döyüş meydanında xilas edilən bir əsgər əslində bir insanın özündən daha böyük bir dünyaya qaytarılır.
Bu hadisənin mənası illər keçdikcə daha da böyüyür.
Müharibə bitir. Səngərlər susur. Silahların səsi çəkilir. İnsanlar evlərinə qayıdırlar. Amma yaddaş susmur. O günlər insanın içində yaşayır. Bəzən bir sözlə yada düşür. Bəzən bir baxışla. Bəzən də illər sonra heç gözləmədiyin bir anda həmin hadisənin bir detalı yadına düşür və anlayırsan ki, o gün verdiyin qərar bir insanın taleyini dəyişib.
Qiyas Şahmuradovun Firudin adlı əsgər yoldaşını xilas etməsi də belə bir hadisə kimi qiymətləndirilə bilər.
Burada söhbət yalnız cəsarətdən getmir.
Burada yoldaşlıqdan gedir.
Döyüş yoldaşlığı adi dostluğa bənzəmir. Çünki onun təməlində birlikdə təhlükə yaşamaq dayanır. Səngərdə insanın yanında olan adam bir müddət sonra təkcə “yoldaş” olmur, o, sənin taleyinin bir parçasına çevrilir.
Onun nəfəsi sənə tanış olur.
Səsi sənə doğmalaşır.
Yaralananda ağrısını öz ağrın kimi hiss edirsən.
Və təhlükəyə düşəndə onu orada qoymaq sənə mümkün olmur.
Bəlkə də döyüşçü Qiyas Şahmuradovun həmin anda etdiyi hərəkətin ən böyük mənası budur: o, yoldaşını yalnız bir əsgər kimi deyil, öz adamı kimi görüb.
Müharibənin insanı insanlıqdan çıxarmaması da böyük məsələdir.
Çünki müharibə hər şeydən əvvəl insanın içindəki mərhəməti sınayır.
Silah insanın əlində ola bilər, amma vicdan da ürəyində olmalıdır.
Qələbə yalnız düşmən üzərində qazanılmır. Bəzən insan öz qorxusu üzərində də qələbə çalır. Özünü qorumaq instinktinin üstünə çıxıb başqasının həyatını düşünürsə, deməli, həmin insan daxilində daha böyük bir qüvvə tapıb. Bu qüvvənin adı Vətən sevgisi qədər yoldaşlıq, yoldaşlıq qədər də insanlıqdır!
Qazi Qiyas Şahmuradovun sonrakı ictimai fəaliyyətinə nəzər salanda da bu məqam düşündürücüdür. O, sonrakı illərdə şəhid ailələrinin, qazilərin və müharibə veteranlarının hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı ictimai fəaliyyət göstərib. 2020-ci ildə onun rəhbərlik etdiyi təşkilatın qazilər və veteranlar adından ön cəbhəyə getməyə, gənc əsgərlərlə çiyin-çiyinə döyüşməyə hazır olduğu rəsmi müraciətdə ifadə olunub.
Bəlkə də insanın keçmişi ilə bu günü arasında görünməyən bir xətt var.
Döyüşdə yoldaşını qoruyan insan sonralar qazinin, veteranın, şəhid ailəsinin haqqını qorumağa çalışır.
Çünki insan bir dəfə Vətən ağrısını öz canında hiss edəndən sonra həmin ağrını başqasının gözündə görə bilir.
Ona görə də qazi Qiyas Şahmuradovun həyat yolunda həmin döyüş epizodu, sadəcə, keçmişdə qalmış hadisə yox, xarakter göstəricisidir.
Bir insanın ən çətin anda kim olduğunu göstərən kiçik, amma mənası böyük bir səhifədir. Bəzən insanın haqqında uzun-uzadı danışmağa ehtiyac qalmır. Bir hadisə kifayət edir.
Bir addım…
Bir əl…
Bir xilas...
Bir insanın digər insan üçün təhlükəyə getməsi...
Və illər sonra həmin hadisənin adı bir cümlədə yaşayır:



Bu cümlənin içində bir döyüş var…
Bir qorxu var…
Bir qərar var…
Bir həyat var…
Və ən başlıcası, insanlıq var…
Müharibələr tarix kitablarında tarixlərlə, xəritələrlə, əməliyyat adları ilə yazılır. Amma müharibənin əsl tarixi bəzən belə kiçik görünən hadisələrin içində gizlənir.
Bir əsgərin digər əsgəri xilas etməsində.
Bir dostun dostunu yarı yolda qoymamasında.
Bir insanın öz həyatını bir anlıq arxa plana keçirib başqa bir insanın həyatını önə çəkməsində.
Məncə, iki ləyaqətli övladın atası Qiyas Şahmuradovun döyüş yolundan yadda qalası məhz belə bir səhifədir. Çünki Vətən uğrunda döyüşmək böyük fədakarlıqdır.
Amma döyüşün içində insanı qorumaq həmin fədakarlığın ən saf tərəflərindən biridir.
İllər keçir. İnsanların saçlarına ağ düşür. Müharibə uzaq bir xatirəyə çevrilir. Amma o gün xilas edilən insanın nəfəsi, onun həyata qayıtması, bir insanın digərinə uzatdığı əl yaddaşda qalır. Bəzi qəhrəmanlıqlar medalla ölçülmür. Bəzi qəhrəmanlıqların mükafatı isə budur: Bir insan bu gün yaşayırsa, deməli, o gün verilən qərar doğru imiş.
Daşdəmir ƏJDƏROĞLU