Süni intellekt texnologiyalarının inkişafı vəfat etmiş sənətçilərin səsini yenidən eşitməyi mümkün edib. Artıq xüsusi proqramlar vasitəsilə illər əvvəl dünyasını dəyişmiş müğənninin səsinə bənzər ifa yaratmaq, onun heç vaxt oxumadığı mahnını səsləndirmək, hətta sanki sağlığında danışırmış kimi audioyazılar hazırlamaq mümkündür.

Bəs vəfat etmiş sənətçinin səsini ailəsinin icazəsi olmadan süni intellektlə canlandırmaq qanunidirmi? Belə səsyazılarından pul qazanmaq olarmı və hüquq pozuntusuna yol verənləri hansı cəzalar gözləyir?

Ölən sənətçinin səsi kimə məxsusdur?

Vəfat etmiş müğənninin səsindən istifadə məsələsində bir neçə amilə ndiqqət etmək lazımdır. Bunlara musiqi əsərinin müəlliflik hüququ, ifanın qorunması, səs yazısının hüquqi statusu və şəxsin səsinin onun kimliyini müəyyənləşdirən xüsusiyyət kimi istifadəsi daxildir.

Məsələn, müğənninin köhnə səsyazısından bir hissəni götürərək yeni mahnıda istifadə etməklə onun səsini süni intellekt vasitəsilə təqlid etmək eyni hüquqi əməl deyil. Birinci halda mövcud səsyazısının və ifanın hüquqları gündəmə gəlir. İkinci halda isə səsin təqlidi, dinləyicinin aldadılması, şəxsin nüfuzuna mümkün zərər və kommersiya istifadəsi kimi məsələlər ortaya çıxır.

Vəfat etmiş sənətçinin varisləri müəyyən müəlliflik və əlaqəli hüquqları miras qaydasında əldə edə bilərlər. Lakin bu, hər bir halda həmin şəxsin səsinin bütün mümkün süni intellekt təqlidlərinə avtomatik müstəsna hüquq verilməsi demək deyil.

Azərbaycanda süni intellektlə səs yaratmağa görə hansı cəzalar var?

2026-cı ildə Azərbaycan qanunvericiliyinə süni intellekt vasitəsilə saxta foto, video və audio materialların hazırlanması ilə bağlı mühüm dəyişikliklər edilib.

Cinayət Məcəlləsinə əlavə olunan 148-2.1-ci maddəyə əsasən, şəxsin razılığı olmadan onun görüntüsündən və ya səsindən istifadə etməklə reallığı əks etdirməyən materialların süni intellekt vasitəsilə hazırlanması, yaxud qanunda göstərilən qaydada yayılması cinayət məsuliyyəti yarada bilər.

Bu əmələ görə aşağıdakı cəzalar nəzərdə tutulur:

3 000 manatdan 7 000 manatadək cərimə;

360 saatdan 480 saatadək ictimai işlər;

3 ilədək azadlığın məhdudlaşdırılması;

3 ilədək azadlıqdan məhrumetmə.

Süni intellektlə hazırlanmış mahnı olduğu bildirilməlidirmi?

2026-cı ildə “İnformasiya, informasiyalaşdırma və informasiyanın mühafizəsi haqqında” qanuna əlavə edilən 13-2.7-ci maddəyə əsasən, süni intellekt vasitəsilə hazırlanmış foto, video və audio materiallar kütləvi nümayiş etdirildikdə onların bu texnologiya ilə hazırlandığını göstərən aydın və asanlıqla görünən nişanlanma olmalıdır.

Bu tələb dinləyicilərin süni intellektlə yaradılmış materialı həqiqi səsyazısı ilə qarışdırmasının qarşısını almağa yönəlib.

Müəlliflik hüququ pozularsa, hansı məsuliyyət yaranır?

Cinayət Məcəlləsinin 165-ci maddəsinə əsasən, müəlliflik və ya əlaqəli hüquqların qanunda göstərilən formada pozulması və bunun nəticəsində xeyli miqdarda ziyan vurulması cinayət məsuliyyəti yarada bilər.

165.1-ci maddədə 1 000–2 000 manat cərimə və ya 320–480 saat ictimai işlər nəzərdə tutulur.

Əməl təkrar və ya qabaqcadan əlbir olan bir qrup şəxs tərəfindən törədildikdə isə 165.2-ci maddəyə əsasən, 2 000–4 000 manat cərimə və ya iki ilədək azadlıqdan məhrumetmə də daxil olmaqla alternativ cəzalar tətbiq oluna bilər.

Ailənin icazəsi kifayətdirmi?

Vəfat etmiş sənətçinin ailəsinin razılığı vacib hüquqi və etik amil ola bilər. Bununla belə, ailənin icazəsi hər vəziyyətdə bütün hüquqi məsələləri həll etmir.

Məsələn, sənətçinin səsindən istifadə edilərək yeni mahnı hazırlanırsa, həmin mahnının söz və musiqi müəlliflərinin, mövcud səsyazısından istifadə olunursa, onun hüquq sahibinin icazəsi də tələb oluna bilər.