Hacıməmməd Məmmədov,
pedaqoq



Bəzən elə məsələlər ətrafında uzun-uzadı mübahisələr aparır, müxtəlif fikirlərə bölünür, bir-birimizə qarşı sərt münasibət nümayiş etdiririk ki, bir qədər dayanıb dərindən düşünsək, onların mahiyyətini daha aydın görə bilərik. Axı hər bir müzakirənin məqsədi qarşıdurma yaratmaq deyil, həqiqəti anlamaq, düzgün nəticəyə gəlmək və hamımız üçün faydalı olan yolu seçmək olmalıdır. Xüsusilə söhbət məktəbdən, müəllimdən, şagirddən və gələcəyimiz olan övladlarımızın tərbiyəsindən gedirsə, məsuliyyətimiz daha da artır.
Son zamanlar məktəblərdə vahid geyim formasının tətbiqi ətrafında səslənən müxtəlif fikirlər məni də bu mövzu haqqında düşünməyə vadar etdi. Mən bu məsələyə sadəcə bir vətəndaş kimi deyil, ömrünün 45 ilini müəllimliyə həsr etmiş, şagirdlərin sevincini də, qayğısını da yaşamış, təhsilin çətinliklərini yaxından görmüş bir ağsaqqal və veteran müəllim kimi münasibət bildirirəm.
Mən vahid məktəbli formasının tərəfdarıyam. Bu mövqeyim kiminsə fikrinə qarşı çıxmaqdan, kimisə haqsız saymaqdan deyil, məktəb mühitində nizam-intizamın, bərabərliyin, sadəliyin və kollektiv məsuliyyətin qorunmasının vacibliyinə inamımdan irəli gəlir.
Məktəb yalnız bilik verilən yer deyil. Məktəb həm də insanın şəxsiyyət kimi formalaşdığı, həyata hazırlandığı, davranış qaydalarını öyrəndiyi, başqalarının hüquqlarına hörmət etməyi mənimsədiyi müqəddəs bir təlim-tərbiyə ocağıdır. Burada uşağa yalnız oxumağı, yazmağı, hesablamağı öyrətmək kifayət etmir. Ona ədalətli olmağı, məsuliyyət daşımağı, qaydalara əməl etməyi, özündən başqasını da düşünməyi aşılamaq lazımdır. Vahid məktəbli forması da bu ümumi tərbiyə mühitinin elementlərindən biri kimi dəyərləndirilməlidir.
Eyni məktəb, eyni qayda, eyni məsuliyyət
Gəlin bir qədər düşünək: məktəbdə vahid geyim qaydasının olması nə üçün bəzilərimizi narahat etməlidir? Əgər məqsəd şagirdləri vahid təhsil mühitində birləşdirmək, geyimlə bağlı fərqlərin qabardılmasının qarşısını almaq və məktəbə məxsus nizam-intizamı qorumaqdırsa, bu yanaşmanın müsbət tərəflərini də görməliyik.
Hər bir ailənin maddi imkanı eyni deyil. Bir valideyn övladına bahalı geyim ala bilər, digəri isə gündəlik ehtiyaclarını qarşılamaq üçün böyük zəhmət çəkər. Uşaqların geyimləri arasında kəskin fərqlər yarandıqda, bu fərqlər istəmədən də olsa, şagirdlərin özlərini bir-biri ilə müqayisə etməsinə, bəzən özünəinamının azalmasına səbəb ola bilər. Vahid forma belə fərqlərin məktəb mühitində ön plana çıxmasını müəyyən dərəcədə azalda bilər.
Əlbəttə, forma bütün sosial bərabərsizlikləri aradan qaldırmır. Bərabərlik yalnız geyimlə ölçülmür. Əsl bərabərlik hər bir uşağın keyfiyyətli təhsil almaq imkanının olması, müəllimin qarşısında eyni hörmətlə dayanması, qabiliyyətinə, zəhmətinə və biliyinə görə qiymətləndirilməsidir. Lakin vahid geyim bu bərabərlik düşüncəsinin formalaşmasına xidmət edə biləcək vasitələrdən biridir.
Məktəbə gələn uşaq bilməlidir ki, onu başqalarından fərqləndirən geyiminin qiyməti deyil, biliyi, davranışı, zəhməti və insanlığıdır. Şagirdin ən gözəl bəzəyi təmiz vicdanı, ən qiymətli sərvəti biliyi, ən böyük uğuru isə cəmiyyətə faydalı insan kimi yetişməsidir.
Orduda da, polisdə də forma var — məktəbdə də qayda olmalıdır
Həyatın müxtəlif sahələrində müəyyən geyim qaydalarının tətbiq olunması təsadüfi deyil. Milli Ordumuzda hərbi forma xidmətin, intizamın və mənsubiyyətin rəmzidir. Polis orqanlarında forma xidməti vəzifəni, məsuliyyəti və qanun qarşısında öhdəliyi ifadə edir. Bu geyimlər həmin sahələrin özünəməxsus tələblərinə uyğun müəyyənləşdirilir.
Məktəbli forması isə hərbi və ya polis geyimi ilə eyni məna daşımır. Onun əsas məqsədi şagirdlər arasında ümumi məktəb mühitini, nizam-intizamı və məktəbə mənsubluq hissini gücləndirməkdir. Sahələr fərqli olsa da, burada ortaq bir məqam var: müəyyən edilmiş qaydaların mövcudluğu və həmin qaydalara məsuliyyətlə yanaşmaq.
Əgər cəmiyyət olaraq qaydanın əhəmiyyətini qəbul ediriksə, onun tətbiqini də sağlam düşüncə ilə müzakirə etməyi bacarmalıyıq. Qayda yalnız başqaları üçün nəzərdə tutulanda deyil, hamı üçün eyni prinsip əsasında tətbiq olunanda öz mənasını tapır.
Mənim əsas tələbim də budur: tələb hamıya eyni olmalıdır!
Bir şagirdə icazə verilənə digərinə qadağa qoyulursa, bir ailənin müraciəti nəzərə alınıb digərinin müraciəti dinlənilmirsə, yaxud eyni qayda müxtəlif uşaqlara fərqli şəkildə tətbiq edilirsə, bu, haqlı suallar yarada bilər. Ona görə də vahid geyim qaydası tətbiq olunarkən həm bərabərlik, həm də ədalət qorunmalıdır. Ailələrin maddi imkanları, uşaqların sağlamlığı və digər əsaslı ehtiyacları da diqqətdən kənarda qalmamalıdır.
Vahid forma hamının eyni düşünməsi demək deyil. O, fərqli düşüncələrə malik uşaqların eyni məktəbdə, eyni məqsəd uğrunda təhsil almasının rəmzi ola bilər.
Mübahisədən əvvəl düşünək, danışmazdan əvvəl ölçək
Əziz valideynlər, hörmətli müəllimlər, dəyərli ziyalılar!
Məktəbli forması haqqında fərqli fikirlərin olması təbiidir. Kimsə onun uşaqlarda intizam yaratdığını düşünür, başqası rahatlıq, xərc və fərdi seçim məsələlərini önə çəkir. Bu fikirləri dinləmək, əsaslandırılmış təklifləri nəzərə almaq cəmiyyətin sağlam düşüncəsinin göstəricisidir. Heç kəsin sual vermək, narahatlığını bildirmək və təklif irəli sürmək haqqını əlindən almaq olmaz.
Ancaq bir məsələnin müzakirəsi ilə onu qarşıdurma predmetinə çevirmək arasında ciddi fərq var. Fikrini söyləmək mədəniyyətdir, başqasının fikrinə hörmət etmək isə mənəvi yetkinlikdir. Razılaşmamaq olar, amma bir-birini alçaltmadan, təhqir etmədən, qarşı tərəfin niyyətinə şübhə ilə yanaşmadan danışmaq lazımdır.
Hər məsələni səs-küyə çevirmək, adi bir fikir ayrılığını düşərgələrə bölünmək səbəbinə çevirmək bizə nə qazandıracaq? Məktəbli forması ilə bağlı müzakirələr bizi bir-birimizdən uzaqlaşdırmalı deyil, əksinə, uşaqların mənafeyi ətrafında birləşdirməlidir.
Bir ağsaqqal kimi demək istəyirəm: gəlin, hər eşitdiyimiz sözə emosional münasibət bildirməyək. Əvvəl düşünək, araşdıraq, dinləyək, sonra qərar verək. Hər hansı qərarın faydalı tərəflərini də, mümkün çətinliklərini də sakit şəkildə müzakirə etmək mümkündür. Əsas odur ki, məqsədimiz kimisə məğlub etmək yox, düzgün nəticəyə gəlmək olsun.
Heç kəsi ağılsız yerinə qoymaq, heç kəsin düşüncəsini əhəmiyyətsiz saymaq olmaz. İnsanların fikirləri fərqli ola bilər, amma hər birimiz qarşılıqlı hörmətə borcluyuq. Həqiqət səsin ucalığında deyil, arqumentin əsaslılığında, niyyətin saflığında və davranışın mədəniyyətində üzə çıxır.


Hər bir cəmiyyətin inkişafı yalnız qanunların və qaydaların mövcudluğu ilə deyil, insanların onlara münasibəti ilə də müəyyən olunur. Qaydalara əməl etmək vərdişi uşaqlıqdan formalaşmalıdır. Uşaq evdə valideynin, məktəbdə müəllimin, cəmiyyətdə isə hər bir yetkin insanın davranışına baxaraq nəticə çıxarır.
Biz uşaqlardan intizamlı olmağı tələb ediriksə, özümüz də intizamlı davranmalıyıq. Onlara başqalarının hüquqlarına hörmət etməyi öyrədiriksə, özümüz də fərqli fikirlərə dözümlü yanaşmalıyıq. Onlardan qaydalara əməl etməyi gözləyiriksə, qaydaları müzakirə edərkən belə məsuliyyət hissini itirməməliyik.
Bununla yanaşı, qaydalara hörmət onların heç vaxt müzakirə edilə bilməməsi demək deyil. Düzgün yanaşma həm müəyyən edilmiş tələblərə əməl etməyi, həm də ortaya çıxan əsaslı problemlərin qanuni, mədəni və konstruktiv yollarla həllini nəzərdə tutur. Qayda aydın, ədalətli və hamı üçün eyni tətbiq olunanda ona inam da güclənir.
Əgər vahid məktəbli forması ilə bağlı qərar qəbul edilibsə, onun tətbiqinə məsuliyyətlə yanaşmaq, yaranan çətinlikləri isə müvafiq qurumlarla qarşılıqlı anlaşma şəraitində həll etmək daha məqsədəuyğundur. Heç bir ailənin imkanı, heç bir uşağın ləyaqəti unudulmamalıdır. Məqsəd uşağı çətin vəziyyətdə qoymaq deyil, onu təhsilə, intizama və məsuliyyətə alışdırmaqdır.
Yadda saxlayaq: uşaqlar bizim sözlərimizdən çox, davranışlarımızdan öyrənirlər. Bu gün məktəbli formasına münasibətimiz sabah onların qaydalara, cəmiyyətə və bir-birinə münasibətində də iz buraxa bilər.
Müxtəlif fikirlərimiz ola bilər, amma sabahımız birdir
Ən çox narahat olduğum məsələlərdən biri də cəmiyyət olaraq xırda fikir ayrılıqlarına görə bir-birimizdən uzaqlaşmağımızdır. Bir məsələ ortaya çıxan kimi müxtəlif qruplara bölünmək, bir-birimizə qarşı sərt mövqe tutmaq, ortaq məxrəcə gəlmək əvəzinə qarşıdurmanı dərinləşdirmək heç də yaxşı əlamət deyil.
Bizim sabahımız birdir. Övladlarımızın gələcəyi, onların aldığı təhsil, qazandığı mənəvi dəyərlər, quracağı ailələr və yaşayacağı cəmiyyət hamımızın ortaq məsuliyyətidir. Bu məsuliyyət qarşısında şəxsi narazılıqlarımızı, emosional münasibətlərimizi və bir-birimizdən fərqli düşüncələrimizi düzgün idarə etməyi bacarmalıyıq.
Gəlin, müxtəlif təriqətlərə, düşərgələrə və qarşı duran qruplara bölünmək əvəzinə, ortaq dəyərlər ətrafında birləşək. Burada söhbət dini və ya dünyagörüşü müxtəlifliyindən imtina etməkdən getmir. Söhbət hər hansı məsələyə görə bir-birimizə yadlaşmamaqdan, cəmiyyətin birliyini qorumaqdan gedir.
Uşaqlarımıza nəyi miras qoyacağıq? Bir-birini dinləməyən, hər məsələdə qarşı tərəf axtaran bir cəmiyyətmi, yoxsa fərqli fikirləri hörmətlə qarşılayan, qaydalara əməl edən, ədaləti və birliyi üstün tutan bir mühitmi?
Cavabımız bu günkü davranışlarımızda gizlənir.


Mən 45 il müəllim işləmişəm. Bu illər ərzində məktəbin nə demək olduğunu, müəllim zəhmətinin hansı məsuliyyət daşıdığını, bir uşağın taleyində düzgün sözün və nümunəvi davranışın necə iz buraxa bildiyini görmüşəm. Müəllimlik mənim üçün yalnız peşə olmayıb; ömür yolu, mənəvi borc və gələcəyə xidmət olub.
Bu uzun illərin təcrübəsi mənə bir həqiqəti öyrədib: uşağa qayda qoymaq asandır, ona qaydanın mənasını başa salmaq isə daha çətindir. Qorxu ilə itaət yaratmaq mümkündür, amma şüurlu məsuliyyət yalnız izah, səbir, ədalət və nümunə ilə formalaşır.
Ona görə də vahid məktəbli formasına münasibətimizdə də uşaqlara sadəcə “belə olmalıdır” deməklə kifayətlənməyək. Onlara izah edək ki, məktəbə məxsus geyim qaydası ümumi mühitin bir hissəsidir. Öyrədək ki, insanın dəyəri geyimindən, ailəsinin imkanından və xarici görünüşündən asılı deyil. Eyni zamanda, uşağın rahatlığını, özünü rahat ifadə etməsini və fərdi ləyaqətini də qoruyaq.
Valideynlərə də səslənirəm: övladlarımızın qarşısında mübahisəni deyil, mədəni müzakirəni nümunə göstərək. Müəllimlərə üz tuturam: qaydaları tətbiq edərkən ədaləti və mərhəməti bir an belə unutmayaq. Şagirdlərə isə demək istəyirəm: məktəbinizlə fəxr edin, biliyə can atın, müəlliminizə hörmətlə yanaşın, dostlarınızın geyiminə deyil, xarakterinə və davranışına qiymət verin.
Ağsaqqal sözünün dəyəri kimisə susdurmaqda deyil, insanları düşünməyə dəvət etməkdədir. Mən də bu fikirləri kiminsə xətrinə dəymək, hansısa tərəfi qınamaq üçün deyil, uzun illərin təcrübəsindən doğan bir narahatlığı bölüşmək üçün yazıram.
Sabahımız xeyirli olsun!
Əziz həmvətənlərim, gəlin, bu məsələ ətrafında bir qədər dayanıb düşünək. Hər bir qərara münasibət bildirərkən onun mahiyyətinə, məqsədinə və uşaqlarımıza mümkün təsirinə diqqət yetirək. Əsaslı iradımız varsa, onu mədəni şəkildə ifadə edək. Qayda müəyyən edilibsə, ona hörmətlə yanaşaq. Çətinlik yaranırsa, onu qarşıdurma ilə deyil, anlaşma ilə aradan qaldıraq.
Vahid məktəbli forması hər şeyi həll edən möcüzəvi vasitə deyil. Ancaq düzgün tətbiq edildikdə məktəbə mənsubluq hissini, nizam-intizamı və şagirdlər arasında zahiri fərqlərin azaldılmasını dəstəkləyə bilər. Bunun üçün qayda ilə yanaşı, ədalət, valideynlərlə əməkdaşlıq, müəllim məsuliyyəti və uşaqlara qayğı da olmalıdır.
Unutmayaq ki, məktəbin qapısından içəri daxil olan hər bir uşaq bizim gələcəyimizdir. Bu uşaqlar sabah müəllim, həkim, mühəndis, hərbçi, polis, alim, jurnalist, dövlət qulluqçusu və ən əsası, cəmiyyətin məsuliyyətli üzvü olacaqlar. Bu gün onlara hansı dəyərləri aşılasaq, sabah həmin dəyərlərin bəhrəsini görəcəyik.
Gəlin, övladlarımızın gələcəyi naminə bir-birimizin xətrinə dəymədən danışaq, fərqli fikirlərə hörmətlə yanaşaq, ümumi qaydalara məsuliyyətlə əməl edək. Nə səs-küyə ehtiyac var, nə də kimisə haqsız çıxarmağa. Bizə lazım olan sağlam düşüncə, qarşılıqlı hörmət və ortaq məqsəddir.
Mən 45 illik müəllimlik təcrübəmə, ağsaqqal məsuliyyətimə söykənərək bir daha deyirəm: tələb hamıya eyni olmalı, qaydalar ədalətlə tətbiq edilməli, uşaqların mənafeyi hər şeydən üstün tutulmalıdır.
Çünki məktəb yalnız bu günün deyil, sabahın da qurulduğu yerdir. Sabahın necə olacağı isə bu gün verdiyimiz qərarlardan, göstərdiyimiz münasibətdən və yetişdirdiyimiz nəsildən asılıdır.
Allah övladlarımızı qorusun! Məktəblərimizdən bilikli, tərbiyəli, vicdanlı, vətənini sevən, böyüyə hörmət edən, kiçiyə qayğı göstərən insanlar yetişsin. Müəllimlərimizin əməyi bəhrəli, valideynlərimizin arzuları gerçək, xalqımızın birliyi möhkəm olsun.
Sabahımız xeyirli, gələcəyimiz işıqlı, övladlarımızın yolu açıq olsun! Daha az göstər