İnsan beyni həyat boyu eyni sürətlə dəyişmir. Genişmiqyaslı araşdırma göstərib ki, təxminən 24 yaşda beyində nisbətən sabit dövr başlayır, 60 yaşdan sonra isə hüceyrələr səviyyəsində yeni və geniş dəyişikliklər baş verir.

Alimlər insan beyninin həyat ərzində iki mühüm mərhələdə ciddi dəyişdiyini müəyyən ediblər. Bunlardan birincisi təxminən 24 yaşa, ikincisi isə 60 yaşdan sonrakı dövrə təsadüf edir.

Araşdırma çərçivəsində alimlər körpəlik dövründən 97 yaşa qədər olan donorların 1,3 milyondan çox sinir hüceyrəsini təhlil ediblər. Məqsəd qərarvermə, planlaşdırma və yaddaş proseslərində mühüm rol oynayan prefrontal qabığın ətraflı xəritəsini hazırlamaq olub.

Araşdırmanın nəticələri göstərib ki, sinir sistemi iki əsas yenidənqurma mərhələsindən keçir. İlk mühüm mərhələ təxminən 24 yaşda baş verir və beynin yetkinləşməsi ilə əlaqələndirilir. İkinci mərhələ isə 60 yaşdan sonra başlayır və yaşlanma ilə bağlı hüceyrə dəyişiklikləri daha nəzərəçarpacaq hala gəlir.

Tədqiqatçılardan doktor Kiran Girdhar bildirib ki, hazırlanan xəritə beynin sağlam yaşlanma prosesinin molekulyar səviyyədə başa düşülməsi baxımından mühüm məlumat mənbəyidir. Uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə beyində müxtəlif hüceyrə tiplərinin nisbəti sürətlə dəyişir. Bu zaman yeni sinir əlaqələri yaranır və beyin davamlı şəkildə yenidən qurulur.

Lakin təxminən 24 yaşda dəyişikliklərin sürəti nəzərəçarpacaq dərəcədə azalır. Bundan sonra prefrontal qabıq təxminən 60 yaşa qədər nisbətən sabit vəziyyətdə qalır.

60 yaşdan sonra isə beyni qoruyan və onun normal fəaliyyətini dəstəkləyən hüceyrələr yenidən daha aktiv işləməyə başlayır. Alimlər araşdırma zamanı həyatın müxtəlif mərhələlərində götürülmüş hüceyrələrdəki genlərin fəaliyyətini də təhlil ediblər. RNT molekullarının öyrənilməsi hansı genlərin aktiv qaldığını və hüceyrələrin müxtəlif yaş dövrlərində hansı funksiyaları yerinə yetirdiyini müəyyən etməyə imkan verib. Məlum olub ki, 0-24 yaş arasında hüceyrələrdə sürətli yenidənqurma baş verir, müxtəlif hüceyrə tiplərinin nisbəti dəyişir və yeni sinir əlaqələri formalaşır.

24-60 yaş arasında isə beyində daha sabit mərhələ hökm sürür. Bu dövrdə beynin strukturu böyük dəyişikliklərə məruz qalmır. Hüceyrələrin fəaliyyəti də daha aydın 24 saatlıq ritmə uyğun işləyir.

60 yaşdan sonra beyində nə baş verir?

60 yaşdan sonra ayrı-ayrı hüceyrələr səviyyəsində molekulyar dəyişikliklər davam edir. Yaşlanma prosesləri gücləndikcə hüceyrələr zədələnmiş strukturların bərpasına və beynin fəaliyyətinin qorunmasına daha çox enerji sərf etməyə başlayır. Araşdırma göstərib ki, yaş artdıqca yalnız beynin anatomik strukturu deyil, onun funksional fəaliyyəti, xüsusilə də daxili bioloji ritmləri dəyişir.

Gənc insanlarda planlaşdırma, yaddaş və qərarvermə ilə əlaqəli neyronlar aydın 24 saatlıq rejim üzrə fəaliyyət göstərir. Bu neyronların aktivliyi günün və gecənin müəyyən saatlarında artır və azalır. Lakin 60 yaşdan sonra həmin ritm tədricən pozulmağa başlayır. Doktor Girdharın sözlərinə görə, 60 yaşdan sonra neyronlara məxsus ritmlərin böyük hissəsi zəifləyir. Bunun əvəzində beynin immun hüceyrələri hüceyrə stressi və iltihabla əlaqəli yeni ritmik fəaliyyət nümayiş etdirməyə başlayır. Başqa sözlə, beyin sadəcə olaraq zamanı izləməyi dayandırmır, onun diqqət yetirdiyi bioloji proseslər dəyişir.

Sinir liflərini qoruyan və izolyasiya edən hüceyrələr, eləcə də immun hüceyrələri axşam saatlarında daha fəal işləyə və zədələnmiş zülalların orqanizmdən uzaqlaşdırılmasında daha böyük rol oynaya bilər. Araşdırmanın nəticələri Alzheimer xəstəliyi olan bəzi insanların beyində ciddi patoloji dəyişikliklər olmasına baxmayaraq nə üçün uzun müddət koqnitiv qabiliyyətlərini qoruyub saxladığını anlamağa da kömək edə bilər.

Məlum olub ki, beyində zərərli tau zülalının miqdarı yüksək olsa belə, bəzi insanlarda neyronların və qoruyucu hüceyrələrin stress şəraitində fəaliyyəti fərqli ola bilər. Bu fərqlər əsas sinir hüceyrələrinin zədələnmə şəraitində daha uzun müddət yaşamasına imkan verə bilər. Alimlər hesab edirlər ki, bu xüsusiyyət bəzi insanların demensiyaya qarşı daha davamlı olmasını müəyyən dərəcədə izah edə bilər.

Beynin sağlamlığı üçün nə yemək lazımdır?

Beynin, yaddaşın və sinir sisteminin normal fəaliyyəti üçün balanslı və müxtəlif qidalanma mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bununla belə, qidalanma normal yuxunu, istirahəti və ya həkim tərəfindən təyin edilən müalicəni əvəz etmir. Beyin üçün faydalı qidalar sırasında omeqa-3 yağ turşuları ilə zəngin olan yağlı balıqlar, o cümlədən qızılbalıq, skumbriya, siyənək və sardina qeyd olunur.

Doymamış yağlar və zülalla zəngin qoz, həmçinin tərkibində mühüm maddə olan xolin saxlayan yumurta da gündəlik qidalanmaya daxil edilə bilər. Bundan əlavə, təzə və ya dondurulmuş giləmeyvələr, xüsusilə qaragilə, qara qarağat və çiyələk polifenol birləşmələrinin mənbəyidir. İspanaq, rukkola, kahı və cəfəri kimi müxtəlif göyərtilərin də qidalanmada yer alması tövsiyə olunur.

Qida həkimin müəyyən etdiyi vitamin və ya digər maddə çatışmazlığında xüsusi preparatları əvəz edə bilməsə də, insanların əksəriyyəti balanslı gündəlik rasion vasitəsilə orqanizm üçün lazım olan bir çox qida maddəsini əldə edə bilər.