Bəzən insan öz doğulduğu torpağın səsini ömrü boyu ürəyində gəzdirir. O səs gah dağların sinəsindən qopan külək kimi uğuldayır, gah bulaq şırıltısı tək könül oxşayır, gah da illərin o üzündə qalmış bir xatirə kimi insanın qəlbinə toxunur. Vətən dediyimiz məfhum, bəlkə də elə bu səslərin, duyğuların, yaddaşımıza hopmuş doğma nəfəsin cəmidir. Zəngilanlı Vaqif Savalan oğlu Səmədovun sənət dünyasına nəzər salanda adam düşünür ki, insanın öz torpağına bağlılığı bəzən bir ömürlük sözə, bir misralıq yanğıya, bir qiraətlik duyğuya çevrilir.
İncəsənət elə bir aləmdir ki, orada hər kəs öz istedadı, öz nəfəsi, öz mənəvi dünyası ilə seçilir. Kimsə fırçanın rəngləri ilə danışır, kimsə musiqinin dili ilə ürəklərə yol tapır, kimsə də sözün qüdrətinə söykənərək insanın ruhuna üz tutur. Bədii qiraət ustasının sənəti isə bunların arasında xüsusi bir yer tutur. Çünki o, yalnız mətni oxumur, sözün arxasında gizlənən hissi, düşüncəni, ağrını, sevinci də dinləyiciyə çatdırır. Şairin yazdığı misralar kağız üzərində yaşayır, qiraət ustasının səsində isə nəfəs alır, hərəkətə gəlir, insan qəlbinin dərinliklərinə doğru yol gedir.

Zəngilan rayonunda dünyaya göz açmış Vaqif Səmədov da sözə bu münasibətin daşıyıcılarından biri kimi yada düşür. Bədii qiraət onun üçün təkcə sənət növü deyil, sözlə insan arasında mənəvi körpü yaratmaq imkanıdır. Bu sənətdə səsin məlahəti qədər daxili mədəniyyət, intonasiya qədər düşüncə, ifadə tərzi qədər duymaq qabiliyyəti vacibdir. Sözün mənasını anlamaq başqa şeydir, onun ağrısını yaşamaq, sevincini duymaq və bu hissləri başqasının qəlbinə köçürmək tamam başqa. Bədii qiraət ustası məhz bu iki dünyanın qovuşduğu yerdə dayanır.
Sözün həqiqi sənətkarı oxuduğu əsərin arxasında gizlənmir. O, müəllifin düşüncəsinə hörmətlə yanaşır, mətnin ruhunu qoruyur, amma eyni zamanda öz fərdi duyumunu da ortaya qoyur. Bir misrada ana həsrəti varsa, dinləyici o həsrəti duymalıdır. Vətən haqqında söz səslənirsə, həmin sözün içində torpaq ətri, yurd nisgili, milli qürur hiss olunmalıdır. İnsan taleyindən danışılırsa, səsin hər çalarında ömrün yaşantısı duyulmalıdır. Bədii qiraətin əsl sehri də bundadır: söz eşidilir, duyğu isə insanın daxilində oyanır.



Sənətçi Vaqif Səmədovun Zəngilanla bağlılığı onun haqqında düşünərkən xüsusi məna qazanır. Zəngilan adı Azərbaycan insanının yaddaşında yalnız coğrafi məkan kimi yaşamır. Bu ad doğma yurdun ətri, uşaqlıq xatirələri, el-obaya bağlılıq, ayrılıq ağrısı və Vətənə qayıdışın sevincini özündə birləşdirir. Zəngilanlı olmaq, belə bir yaddaşı daşımaq, doğma torpağın adını öz kimliyinin ayrılmaz hissəsi kimi qorumaq deməkdir. İnsanın haradan gəldiyi onun sənətinin də mənəvi çalarlarına təsir göstərir. Çünki sənətkarın səsində təkcə öz taleyi yox, mənsub olduğu xalqın yaddaşı da yaşayır.
Zəngilanın adını çəkəndə insanın xəyalında Arazın nəfəsi, doğma yurdun yolları, dağların sükutu, illərin yaddaşında qalan o unudulmaz mənzərələr canlanır. Yurdun həsrəti isə nə qədər uzun çəksə də, insanın içindəki doğmalıq hissini söndürə bilmir. Əksinə, bəzən ayrılıq insanı öz köklərinə daha möhkəm bağlayır. Vətən haqqında deyilən bir kəlmə, ana yurdundan bəhs edən bir şeir, doğma elin adını yaşadan bir səs minlərlə insanın qəlbində eyni duyğunu oyada bilir. İncəsənətin gücü də elə bundadır: fərdi yaşantını ümummilli duyğuya çevirə bilmək.

Mənə elə gəlir ki, bədii qiraət sənətinin ən böyük üstünlüyü insanı özündən uzaqlaşdırıb yenidən özünə qaytarmasıdır. Yaxşı qiraəti dinləyən adam bəzən öz uşaqlığını xatırlayır, bəzən itirdiyi bir doğmasının səsini eşitmiş kimi olur, bəzən də illərdir dilinə gətirə bilmədiyi duyğularını bir misrada tapır. Söz insanın içində gizlənən qapıları açır. Sənətkarın səsi isə həmin qapılara açar olur.
Yaşı 70-i ötmüş Vaqif Səmədovun sənət yolunu dəyərləndirərkən bədii qiraətə məhz bu mənəvi münasibətin əhəmiyyətini vurğulamaq lazımdır. İncəsənət adamının cəmiyyət qarşısındakı missiyası yalnız səhnəyə çıxmaq, dinləyicinin diqqətini cəlb etmək, alqış qazanmaqla bitmir. Onun əsas vəzifəsi sözə hörmət aşılamaq, ədəbiyyata maraq oyatmaq, insanı mənəvi dəyərlərə yaxınlaşdırmaqdır. Əgər bir qiraət dinləyicini düşünməyə vadar edirsə, bir şeir onun qəlbində Vətən sevgisini gücləndirirsə, bir bədii mətn insana öz keçmişini və gələcəyini yenidən düşündürürsə, deməli, sənət öz məqsədinə çatır.

Xalqımızın sözə münasibəti qədim və zəngin ənənələrə söykənir. Aşıq məclislərindən dastan söyləyən ozanlara, el şairlərindən böyük söz ustadlarına qədər uzanan bu mənəvi yol Azərbaycan insanının yaddaşını qoruyub. Söz bizim üçün yalnız ünsiyyət vasitəsi olmayıb, o, həm də tariximizi yaşadan, ağrılarımızı ifadə edən, sevincimizi bölüşən, milli kimliyimizi gələcək nəsillərə ötürən bir qüvvədir. Bədii qiraət sənəti həmin ənənənin müasir dövrdəki ifadə formalarından biridir.
Bu sənətin daşıyıcısı olmaq üçün yalnız gözəl səsə sahib olmaq kifayət deyil. Sözün məsuliyyətini dərk etmək, ədəbiyyatın ruhuna bələd olmaq, insanın hisslərinə ehtiramla yanaşmaq lazımdır. Çünki hər oxunan mətn bir etimaddır: müəllif öz sözünü sənətkara, sənətkar isə həmin sözü dinləyicinin qəlbinə əmanət edir. Bu əmanəti qorumaq sənətkarın mənəvi borcudur.



Vaqif Savalan oğlu Səmədovun adı ətrafında düşünərkən insanın ağlına məhz bu məsuliyyət, sözə sevgi və sənətə bağlılıq anlayışları gəlir. Onun həyat və yaradıcılıq yolunun ayrı-ayrı mərhələləri haqqında daha geniş bioqrafik məlumatlar bu portreti konkret faktlarla zənginləşdirə bilər. Lakin bir həqiqət dəyişməz qalır: sözə könül verən, bədii qiraəti öz sənət yolu seçən insan mənəvi missiyanın daşıyıcısına çevrilir.

Bədii qiraət ustası Dədə Vaqif (onu bu cameənin adamları belə tanıyırlar) özünəməxsus səs tembri, dərin bədii duyumu və şeirə gətirdiyi fərqli nəfəs tərzi ilə tanınan sənətkarlardandır. Onun səsləndirdiyi bədii nümunələrin əsas mövzusunu vətənpərvərlik, məhəbbət, fəlsəfi düşüncələr və insan mənəviyyatı təşkil edir. Dədə Vaqifin repertuarından seçilən əsas bədii qiraət nümunələri və yaradıcılıq istiqamətləri onu dinləyən hər kəsə bəllidir. Azərbaycanın qəhrəmanlıq tarixinə, şəhidlərimizə və doğma yurdun gözəlliklərinə həsr olunmuş coşqun şeirlər onun ifasında xüsusi əzəmətlə səslənir.
Dədə Vaqif həm klassik ədəbiyyatımızın nümayəndələrinin, həm də müasir Azərbaycan şairlərinin fəlsəfi, lirik əsərlərini bədii qiraət sənətinin qanunlarına uyğun olaraq böyük ustalıqla oxuculara çatdırır.
Məsələn ustad Bəxtiyar VAHABZADƏnin "Vətən var" şeirindən səsləndirdiyi parçanı gözlərimiz önünə gətirək:


Bu əsər vətəndaşlıq borcu və fədakarlıq rəmzidir. Şair vətən qarşısında özünü borclu hiss edir və onun ucalığı naminə ən kiçik bir parçaya (qayada bitən mamıra) çevrilməyə belə razı olur. Şeirdə bədii təzadlar və metaforalar insanı vətənlə bütövləşdirir. Dədə Vaqif qiraət zamanı bu parça yüksək pafosla, məğrur və gur səs tonu ilə ifa edir.

Yaxud onun "Mən kiməm?" şeirini götürək. Bu fəlsəfi şeir insanın özünü dərk etməsi, həyatın mənası və dünyadakı missiyası haqqında dərin düşüncələri əks etdirir. Müəllif insanın daxili ziddiyyətlərini və zaman qarşısındakı acizliyini fəlsəfi suallarla ortaya qoyur. Qiraətçi V.Səmədov aşağıdakı bəndi səsləndirərkən tələsmədən, dərin fasilələr (pauzalar) və düşündürücü səs vurğusu ilə oxunuşa diqqət göstərir:



Başqa bir nümunəni onun ana mövzusunda Səməd VURĞUNdan səsləndirdiyi "Ana"şeirindən gətirmək istəyirik:



Şeir ananın fədakarlığı, övlad yolunda çəkdiyi zəhmətlər və övladın ana qarşısındakı əbədi mənəvi borcluluq hissi üzərində qurulub. Müəllif ritorik suallardan istifadə edərək oxucunu daxili bir hesabat verməyə çağırır. Səmimi bədii dil və sadəlik əsərin emosional təsirini artırır. Vaqif müəllim isə ifa edərkən həzin, bir qədər qəhərli və minnətdarlıq dolu daxili intonasiya ilə səsləndirir.
Dədə Vaqif sevgi lirikasına da müraciət edib. Belə ki, mərhum şair Nüsrət KƏSƏMƏNLInin "Biri vardı, biri yox..." şeirini elə emosional səsləndirir ki, ona qulaq asmamaq olmur.



Bildiyimiz kimi, Nüsrət Kəsəmənli poeziyası sevgi lirikasının ən emosional və həsrət dolu nümunələrindəndir. Onun bu şeirində nağılvari başlanğıcla real ayrılığın acısı qarşılaşdırılır. "Biz" anlayışının yox olması və tənhalıq hissi lirik qəhrəmanın dili ilə yanıqlı şəkildə ifadə olunur. İfada musiqi fonunun (məsələn, kamança və ya balaban) olması sözün təsirini ikiqat artırır, səs tamamilə həzin və pıçıltıya yaxın bir tonda nizamlanır.

Ümumiyyətlə, dədə Vaqifin ifalarında sözün emosional təsir gücünü artırmaq üçün səs tonunun düzgün nizamlanması, bir çox çıxışı və səs yazısında milli musiqi alətlərinin (saz, balaban, tar) həzin sədalarından fon kimi istifadə etməsi, bədii dilin zənginliyini qoruyaraq dinləyicinin qəlbinə birbaşa yol tapması müşahidə edilir. İnsanın daxili dünyasını, sevgi və sadiqlik hisslərini tərənnüm edən həzin qoşmalar, gəraylılar və qəzəllər qiraətçinin repertuarında mühüm yer tutur.



... İnsan ömrü gəlib keçir. İllər dəyişir, zaman öz hökmünü verir, bir çox hadisə yaddaşın dərinliklərinə çəkilir. Amma ürəkdən deyilmiş söz, duyğu ilə səsləndirilmiş misra, insanın qəlbinə toxunmuş sənət nümunəsi yaşayır. Çünki sənətkarın ömrü yalnız təqvimdəki illərlə ölçülmür; onun əsl ömrü oyatdığı duyğularda, yaddaşlarda saxladığı izlərdə, insanlara bəxş etdiyi mənəvi sərvətdə davam edir.
Zəngilanın adını qəlbində, doğma yurdun nisgilini ruhunda daşıyan Vaqif Səmədovun (dədə Vaqifin) sənətinə də bu mənəvi ölçüdən baxmaq lazımdır. Çünki Vətən həsrəti bəzən bir şeirin misralarında, bəzən bir kəlmənin titrək ahəngində, bəzən də insanın səsində gizlənir. Doğma yurdun yollarından, uşaqlıq xatirələrindən, illərin o üzündə qalmış el-obadan danışanda söz daha həssas, səs daha kövrək olur. Zəngilan həsrəti isə insanın qəlbində yalnız keçmişin ağrısı kimi yox, doğma torpağa qovuşmağın sevincinə çevrilmiş ümid kimi yaşayır.

Bəlkə də Vətən haqqında deyilən hər sözün içində bir az yurd nisgili, hər kövrək misranın arxasında bir doğma torpaq həsrəti var. İnsan harada yaşamasından asılı olmayaraq, öz köklərindən ayrıla bilmir. Çünki Vətən doğulduğun məkandan çox ruhunun özünə qayıtdığı ünvandır.
... Səs susa bilər, zaman ötə bilər, amma ürəkdən gələn söz insan yaddaşında yaşamaqda davam edir. Doğma Zəngilanın həsrətini qəlbində yaşadan sənətkarın səsində isə bu sözün başqa bir ahəngi duyulur: həm nisgilin, həm ümidin, həm də Vətənə qovuşmağın müqəddəs sevincinin ahəngi. Və bəlkə də sənətkar üçün ən böyük mükafat elə budur: səsləndirdiyi sözlər insanların qəlbində yaşasın, doğma yurdun adı çəkiləndə könüllər kövrəlsin, Vətən sevgisi bir nəsildən o birinə ötürülsün.
QEYD. Bu məlumatların bir çoxunu mənə sənətkarın ilki Elza xanım təqdim edib. İllərdir dostuq. Mən biləndə ki, Elza xanım onun qızıdır, təkid etdim ki, müəyyən məlumatlarla məni təmin etsin. Elza xanım da böyük məmnuniyyətlə mənim xahişimi nəzərə aldı. Öz növbəmdə mən də bu gözəl xanıma minnətdarlıq edirəm. Öyrəndim ki, anası Gürcüstan vətəndaşı Esenora xanım uşaq ikən – o, 1 yaşında olanda bu dünyanı tərk edib. 10 il sonra qardaşı dünyaya gəlib. Elza xanım uşaqlıqdan nənə, baba himayəsində böyüyüb. Və onlar da onun ailə qurmasına razılıq verib, dədə-baba qaydası ilə köçürüblər. Hazırda Bakıda çap müəssisələrindən birində çalışır.
Vaqif müəllim Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət İnstitutunu (Universitet) bitirib. Sonra mədəniyyət sahəsində - Sumqayıt Xalq teatrında çalışıb, xalq məclislərini idarə edib. “Tək olanda” filmində rol alıb.

Daşdəmir ƏJDƏROĞLU