Ədəbiyyatın qəribə bir xasiyyəti var: insanın üzünə baxıb onun haqqında hökm vermir, ürəyinə enib orada gizlətdiklərini üzə çıxarmağa çalışır. Həyat adamı danışmağa qoymayanda ədəbiyyat danışır, insan susanda söz onun əvəzinə nəfəs alır. Bəzən bir misra illərin deyə bilmədiyini deyir, bəzən hansısa hekayə bütöv ömrün şəklini çəkir, bəzən də bir detektiv süjet bizi cinayətin izindən insanın öz içindəki qaranlığa aparır.
İstedadlı gənc yazar Hicran Fuad Əhmədlinin “Qapımı döyən səs”, “Zülmətdən işığa doğru” və “Qan qoxusu” adlı kitablarının adları üzərində dayananda istər-istəməz düşünürsən: üç kitab, üç ayrı bədii istiqamət, amma insan taleyinə yönələn bir maraq. Birində könülün səsi eşidilir, digərində zülmətdən işığa doğru hərəkət var, üçüncüsündə isə qanla, sirrlə və həyatın sərt üzləri ilə bağlı təsəvvürlər yaranır.
Əlbəttə, kitabın adı onun içindəki sənətin ölçüsü deyil. Gözəl ad zəif əsəri xilas edə bilmədiyi kimi, sadə ad da böyük əsərin qarşısını kəsə bilməz. Lakin kitabın adı müəllifin oxucu ilə ilk görüşüdür. İlk görüşdə isə sözün məsuliyyəti başlayır.
H.Əhmədlinin bu üç kitabına münasibətdə də əsas məsələ mövzuların özündən daha çox həmin mövzuların hansı bədii keyfiyyətlə işlənməsidir. Çünki ədəbiyyatda mövzu tapmaq çətin deyil, mövzuya öz nəfəsini vermək çətindir. Sevgi haqqında hamı danışır, Vətən haqqında hamı danışır, insanın yaxşılığından da, pisliyindən də söz açan çoxdur. Amma hər danışılan söz ədəbiyyata çevrilmir. Ədəbiyyatın başlanğıcı sözün müəllifdən çıxıb başqasının ruhunda yaşamağa başladığı yerdir.



“QAPIMI DÖYƏN SƏS” adı ilk baxışdan sadə görünür. Ancaq bir az diqqətlə baxanda bu sadəliyin içində sualların gizləndiyini görürük. Qapını kim döyür? Gözlənilən bir adam, unudulmuş bir xatirə, keçmişdən gələn bir peşmanlıq, yoxsa insanın öz vicdanı? Bəlkə də qapını döyən səsin sahibi elə insanın özüdür — illərlə eşitmək istəmədiyi, amma bir gün üzləşməyə məcbur olduğu daxili səs.
İnsan evinin qapısını bağlaya bilər. Ürəyinin qapısını bağlamaq isə o qədər də asan deyil. Hər qapının açarı olmur, hər bağlı qapı da kilidlə qorunmur. Bəzən insanı qoruyan divarlar deyil, özünə söylədiyi yalanlar olur.
Şeir də həmin yalanların pərdəsini aralamaq gücünə malikdir. Əsl şair öz duyğusunu oxucuya zorla qəbul etdirmir, elə bir poetik məkan yaradır ki, oxucu orada öz duyğusunu tanıyır. Bu baxımdan şeir yalnız müəllifin daxili aləminin ifadəsi yox, həm də müəlliflə oxucu arasında qurulan mənəvi körpüdür.
Kitab haqqında verilən məlumatlarda insan mənəviyyatı, saf məhəbbət və Vətən sevgisi kimi mövzuların ön plana çıxdığı bildirilir. Bunlar poeziyamızın köklü mövzularıdır. Lakin köklü mövzu ilə yeni poetik söz arasında həmişə bir məsafə var. Həmin məsafəni istedad, müşahidə, dil duyumu və zəhmət qət edir.
Məsələn, Vətən haqqında yazmaq üçün yalnız doğma torpağın adını çəkmək kifayət etmir. Vətənin insanın yaddaşında qoyduğu izi, ayrılığın ağrısını, doğma dilin nəfəsini, bir elin sevincini və kədərini hiss etdirmək lazımdır. Sevgi haqqında yazmaq üçün də yalnız məhəbbətin gözəlliyini söyləmək azdır. Sevginin insanı necə dəyişdirdiyini, necə ucaltdığını, bəzən necə sındırdığını göstərmək gərəkdir.
Şeirin böyüklüyü sözlərin çoxluğunda deyil, bir neçə sözlə neçə insanın ürəyinə yol tapa bilməsindədir. Burada şairin qarşısında çətin bir sənət vəzifəsi dayanır: duyğunu ifadə etməkdən duyğunu bədii obraza çevirməyə keçmək. Hiss səmimi ola bilər, amma səmimiyyət hələ poetik kamillik demək deyil. Adam ürəkdən danışa bilər, lakin hər ürəkdən gələn söz şeir olmur. Şeirin öz musiqisi, daxili ritmi, obrazlar sistemi və dil intizamı var.
Hicran Əhmədlinin poeziya sahəsindəki xidmətlərini təhlil edək. Onun “Zülmət gecə... bir də mən”, “Qapımı döyən səs”, “Elə bilirdim”, “Deyirdim” və başqa şeirlərinin adları bizi insanın daxili dünyasına aparır. Bu adlarda gecə var, tənhalıq ehtimalı var, keçmişə baxış var, inamla gerçəklik arasında məsafə var. Şeirlərin tam mətnlərini görmədən müəllifin nə demək istədiyini qəti şəkildə söyləmək mümkün deyil. Ancaq adların yaratdığı poetik məna istiqamətləri üzərində düşünmək, onların arxasında dayana biləcək mənəvi sualları araşdırmaq mümkündür.



Gecə insanın üzündən maskaları götürən vaxtdır. Gündüz adamı iş-güc, adamlar, səslər, qayğılar əhatə edir. Gecə isə hər şey bir az susur və insan öz səsi ilə baş-başa qalır. Elə onda başlayır əsl söhbət. Adam başqalarından gizlətdiklərini özündən də gizlədə bilirmi?
“Zülmət gecə... bir də mən” adında diqqətimizi təkcə zülmət çəkmir, onun içində tək qalan “mən”i də var. Burada gecə ilə insan arasında bir qarşıdurma təsəvvürü yaranır. Gecə təbiətin hadisəsidir, tənhalıq isə insanın taleyi və ya mənəvi vəziyyəti ola bilər. Hər gecə qaranlıqdır, amma hər qaranlıq gecə insanı tənhalaşdırmır. Bəzən adam işıqlı bir otaqda da tənha qala bilər.
Şeirin adı oxucunu məhz bu mənəvi tənhalıq haqqında düşünməyə sövq edir. İnsan öz həyatında elə məqamla üzləşə bilər ki, onu başa düşənlərin sayı azalsın, danışmağa sözü çoxalsın, amma dinləyən tapılmasın. Onda gecə sadəcə zaman deyil, daxili aləmin mənzərəsinə çevrilir. Bəzən insanı qaranlıqdan çox o qaranlıqda özünü daha aydın görməsi qorxudur.
Bu misalın ifadə etdiyi fikir şeirin mümkün yozumlarından biridir. Əgər müəllif gecə obrazı vasitəsilə insanın daxili hesabatını, keçmişlə üzləşməsini və ya mənəvi sıxıntısını ifadə edirsə, gecə burada adi təbiət təsviri olmaqdan çıxaraq psixoloji obraza çevrilir. Lakin poetik obrazın həqiqi gücü onun necə işlənməsindən asılıdır. Şair gecəni yalnız qaranlıq, dərdi yalnız kədər adlandırmaqla kifayətlənməyib, həmin duyğuları oxucunun gözləri qarşısında canlandıra bilib.


Kitabın adını daşıyan şeirə xüsusi diqqət yetirsək, belə şeirlərin çox vaxt toplunun mənəvi istiqamətini müəyyənləşdirdiyini görə bilərik. Ancaq bu fikrin həmin kitabda nə dərəcədə doğrulduğunu şeirin öz mətnini təhlil etmədən qəti söyləyə bilmərik.
“Qapımı döyən səs” ifadəsi ilk növbədə gözlənti yaradır. Qapının o üzündə kimsə var, amma onun kimliyi bəlli deyil. İnsan tanımadığı səsə niyə qulaq kəsilir? Çünki naməlumluq insanı düşündürür. Qapını açmaq bir qərardır; açmamaq da başqa qərar. Hər iki halda insan öz seçimindən məsuliyyət daşıyır. Bu obrazı müxtəlif mənalarda anlamaq mümkündür. Qapını döyən səs keçmişdən gələn xatirə ola bilər. İnsan illər əvvəl unutduğunu zənn etdiyi hadisəni bir sözlə, bir baxışla, bir tanış səslə yenidən xatırlayır. Bəzən isə qapını peşmanlıq döyür. İnsan vaxtında demədiyi sözün, etmədiyi yaxşılığın, verdiyi yanlış qərarın qarşısında gec-tez dayanmalı olur.
Qapını döyən səs insanın vicdanı kimi də yozula bilər. Vicdanın qəribə xüsusiyyəti var: onu susdurmaq mümkündür, amma həmişəlik yox etmək çətindir. Bəlkə də bu səs məhəbbət, bəlkə illərdən sonra qayıdan bir ümid, bəlkə də insanın yenidən həyata bağlanmaq istəyidir. Bədii əsərin gözəlliyi isə çox vaxt ondadır ki, bir obraz müxtəlif oxucularda müxtəlif duyğular oyada bilir. Burada bir məsələni unutmayaq: bütün bu yozumlar şeirin adından doğan ehtimallardır. Onların müəllifin məhz nəzərdə tutduğu fikir olduğunu demək üçün şeirin mətninə ehtiyac var.
İnsan qapısını hər kəsin üzünə bağlaya bilər, amma yaddaşın qapısına qıfıl vurmaq asan deyil.



İnsan həyatının müəyyən məqamlarında “elə bilirdim” deməyə məcbur qalır. Bu iki sözün içində böyük bir məsafə gizlənir: dünənki inamla bugünkü həqiqət arasındakı məsafə.
Elə bilirdim ki, insanlar dəyişməz. Elə bilirdim ki, yaxşılıq həmişə yaxşılıqla qarşılanır. Elə bilirdim ki, bir dəfə qurulan münasibət ömür boyu davam edəcək. Elə bilirdim ki, zaman hər şeyi yoluna qoyacaq...
Amma həyat həmişə bizim təsəvvür etdiyimiz kimi davranmır. Hərdən yanıldığımızı öyrənirik, hərdən başqasını, hərdən də özümüzü düzgün tanımadığımızı anlayırıq.
“Elə bilirdim” adı bu baxımdan gerçəkliklə gözlənti arasındakı ziddiyyətə işarə edir. Şeir insanın hansısa inamının sarsılmasından, ümidinin dəyişməsindən və ya həyat haqqında əvvəlki qənaətlərinə yenidən baxmasından bəhs edə bilər. Lakin konkret məzmunu müəyyənləşdirmək üçün misraları görmək lazımdır. Burada mühüm olan təkcə yanılmaq deyil, yanıldıqdan sonra insanın hansı nəticəyə gəlməsidir. Əgər insan hər məyusluqdan sonra dünyaya nifrət etməyə başlayırsa, onun təcrübəsi onu müdrikləşdirmək əvəzinə sərtləşdirir. Əgər yaşadıqlarından nəticə çıxarırsa, onda ağrı düşüncəyə çevrilə bilər.
Ədəbiyyatın insan həyatına müdaxiləsi də məhz burada baş verir. O, bizə bütün ümidlərin doğrulacağını vəd etmir. Əvəzində, ümidlərimiz doğrulmayanda özümüzü və dünyanı necə anlamaq barədə düşünməyə çağırır.


“Deyirdim” sözü də keçmişlə bağlıdır. Burada danışılmış fikir, təkrar edilmiş inam və ya artıq dəyişmiş münasibət ehtimalı var. Bu sözün arxasında insanın dünənki özü dayanır. İndi həmin insan geriyə baxır və vaxtilə söylədiklərini yenidən nəzərdən keçirir.
“Deyirdim” ifadəsinin poetik gücü onun davamını gözlətməsindədir. Nə deyirdim? Nəyə inanırdım? Nəyi müdafiə edirdim? Nəyi heç vaxt etməyəcəyimi söyləyirdim? Həyat məni hansı həqiqətlə üzləşdirdi?
Bu sualların hər biri insanın özünüdərkinə aparır. İnsan bəzən öz keçmişinə gülür, bəzən onun üçün darıxır, bəzən də vaxtında anlamadığı həqiqətə görə təəssüflənir.
Şeirin adı etiraf ovqatı yarada bilər. Etiraf isə poeziyanın mühüm imkanlarından biridir. Ancaq etirafın səmimiyyəti ilə onun bədii dəyəri eyni anlayışlar deyil. İnsan ürəyindəkini olduğu kimi söyləyə bilər, amma şair həmin yaşantıya forma verməli, onu oxucu üçün də mənalı etməlidir.
Əgər “Deyirdim” şeirində keçmişdəki sözlərlə indiki düşüncə arasında qarşıdurma qurulursa, bu qarşıdurma insanın dəyişməsini göstərmək üçün əlverişli vasitəyə çevrilə bilər. Çünki insan dəyişir. Onun həyat təcrübəsi, dünyaya münasibəti, başqalarına və özünə verdiyi qiymət zamanla başqa məna qazana bilər.
Hicran Fuad Əhmədlinin bu şeirlərdə demək istədiyi nədir? Şeirlərin adlarından çıxış edərək ümumi məna xətti müəyyənləşdirmək olar: insanın öz daxili aləmi ilə münasibəti, keçmişin yaddaşda yaşaması, inamla gerçəklik arasındakı məsafə və insanın özünü anlamaq ehtiyacı.
Ancaq bunları müəllifin qəti və yeganə məqsədi kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Ədəbi əsərin mənası yalnız müəllifin niyyətindən ibarət deyil. Mətnin quruluşu, obrazları, dili, ritmi və oxucuda yaratdığı assosiasiyalar da həmin mənanın formalaşmasında iştirak edir.
Kitabın biblioqrafik annotasiyasında insan mənəviyyatı, saf sevgi və Vətənə məhəbbət əsas mövzular sırasında göstərilir. Bu məlumat kitabın ümumi istiqamətini anlamağa kömək edir. Lakin konkret şeirlərin hansı fikri hansı bədii vasitələrlə ifadə etdiyini müəyyənləşdirmək üçün onların mətninə müraciət etmək lazımdır.
Hicran Əhmədlinin bu şeirlərində əsas təhlil istiqaməti məhz həmin suallar olmalıdır: gecə obrazı nəyi ifadə edir? Qapını döyən səsin mətn daxilində konkret mənası varmı? “Elə bilirdim” hansı inamın dəyişməsini göstərir? “Deyirdim” keçmişlə indiki mənəvi vəziyyət arasında hansı əlaqəni yaradır? Şair duyğularını sadəcə dilə gətirir, yoxsa onları yeni poetik obrazlara çevirir? Bu suallar müəllifin yaradıcılığına həm diqqətlə, həm də tələbkar münasibət göstərməyə imkan verir.



Əsl şair sözü yalnız işlətmir, onu yoxlayır. Hansı sözün artıq olduğunu, hansı misranın fikri ağırlaşdırdığını, hansı obrazın duyğunu gücləndirdiyini bilir. Bəzən bir sözü çıxarmaq üçün on söz yazmaq lazım gəlir. Bəzən bir misranın arxasında aylarla düşüncə dayanır.
Poeziyanın sənətkarlıq sınağı da məhz burada başlayır. Oxucu şeiri oxuyub keçə bilər, amma həqiqi poetik söz onun yaddaşında ilişib qalır. İllər sonra həmin misra hansısa bir hadisə zamanı yenidən yada düşür, insanın özünə və dünyaya münasibətinə qarışır. Şeirin ömrü kitabın səhifələrindən kənarda davam edəndə söz öz həqiqi qüvvəsini göstərir.
“QAPIMI DÖYƏN SƏS”in adı da belə bir poetik imkan yaradır. Bu səsin kimə məxsus olması, hansı duyğunu oyatması, hansı mənəvi qapını açması kitabın bədii təsirini müəyyənləşdirən məsələlərdəndir. Əgər səs yalnız eşidilmirsə, həm də oxucunun daxilində əks-səda doğurursa, poeziya öz məqsədinə yaxınlaşır.


İşıqdan danışmaq asandır. Çətin olan qaranlığın içində insanın necə yaşadığını göstərməkdir. Çünki zülmət təkcə gecənin rəngi deyil. Bəzən zülmət insanın çörək dərdidir, bəzən müharibənin yaratdığı dağıntı, bəzən bir ailənin yaşadığı sıxıntı, bəzən də insanın öz daxilində apardığı səssiz mübarizədir.
“ZÜLMƏTDƏN İŞIĞA DOĞRU” adı özündə bir hərəkət və ümid daşıyır. Burada əsas məsələ yalnız işığa çatmaq yox, həmin yolda insanın nələrdən keçməsidir. İnsan çətinlikdən çıxanda nə itirir, nə qazanır? Əzab onu sərtləşdirir, yoxsa müdrikləşdirir? Həyatın ağır sınaqları qarşısında öz mənəvi bütövlüyünü qorumaq mümkündürmü?
Ədəbiyyatın əhəmiyyəti belə suallara hazır cavab verməsindən çox onları insanın qarşısında inandırıcı şəkildə qoya bilməsindədir. Hicran xanımın açıq mənbədə yayımlanmış “Qalibiyyətin sonu” hekayəsində müharibə illərinin ağır şəraiti, ailə münasibətləri, zəhmət və övlad qayğısı kimi məsələlərə toxunulur. Qubad kişinin ailəsinə münasibəti vasitəsilə gündəlik həyatın içindəki mənəvi dəyərlər diqqətə gətirilir. Bu mövzular müəllifə böyük ictimai hadisələrin adi insanların taleyində yaratdığı izləri göstərmək imkanı verir.
Müharibənin tarixdə öz adı, öz tarixi və öz nəticələri var. Amma müharibənin insanın evində qoyduğu iz bəzən rəsmi sənədlərə düşmür. Bir ailənin süfrəsində əskilən çörək, gecə yuxusuna haram qarışan narahatlıq, övladının sabahını düşünən atanın qayğısı - bunlar da müharibənin tarixidir. Sadəcə, bu tarixin dili başqa olur.
Əsərin müəllifi həmin dili tapa biləndə məişət hadisəsi ictimai məna qazanır. Bir insanın taleyi bütöv bir dövrün mənzərəsinə çevrilə bilir. Lakin bunun üçün hadisəni sadəcə nəql etmək kifayət deyil. Obrazın daxilinə enmək, onun düşüncəsini, tərəddüdünü, sevincini və qorxusunu açmaq lazımdır. İnsan haqqında yazmaq onun yaxşılığını sadalamaqla yanaşı, yaxşılığın hansı sınaqlardan da keçdiyini göstərməkdir.
Ədəbiyyat qəhrəmanı həmişə qüsursuz göstərməyə çalışanda onun insanlığını da zəiflədir. Çünki həyatda ən maraqlı adamlar heç də bütün suallara düzgün cavab verənlər deyil. Bəzən öz səhvini anlayan, tərəddüd edən, büdrəyən, sonra yenidən ayağa qalxan insan daha inandırıcı olur. Oxucu özünü onun qüsurlarında da tanıya bilir.
Burada yazar üçün vacib olan başqa bir məsələ də var: nəsihətlə bədii həqiqəti qarışdırmamaq. Əsər oxucuya mənəvi fikir verə bilər, ancaq bu fikir hadisələrin təbii axarından doğmalıdır. Müəllif qəhrəmanı vasitəsilə oxucuya dərs keçməyə başlayanda bədii mətn bəzən canlılığını itirir. Əvəzində, insanın davranışını və onun nəticələrini göstərmək daha güclü təsir yaradır.
İşığa doğru gedən yol da məhz belə təsvir edilməlidir. İşıq yalnız sonda görünən nəticə deyil, insanın yol boyu verdiyi qərarların mənəvi mənasıdır. Bəzən insan qaranlıqdan çıxır, amma içindəki qaranlığı özü ilə gətirir. Bəzən isə ən çətin şəraitdə belə insanlığını qorumaqla ətrafına işıq saçır. Yazıçının sənəti həmin fərqi görünən etməkdir.


Bəzi kitab adları oxucunu çağırır, bəziləri isə onu bir anlıq susdurur. “QAN QOXUSU”belə adlardandır. Bu ifadənin yaratdığı təsəvvürdə təhlükə, sirr, faciə və insan həyatının kövrəkliyi bir araya gəlir. Adın özü oxucuda gərginlik yaradır, qarşıda onu nələrin gözlədiyi barədə suallar doğurur.
Detektiv ədəbiyyatın əsas üstünlüyü oxucunu hadisələrin ardınca aparmasıdır. Ancaq bu janrın həqiqi bədii imkanları yalnız sirrin açılmasından ibarət deyil. Cinayətin kim tərəfindən törədildiyini öyrənmək bir sualdır, insanın həmin cinayətə hansı yollardan gəlib çıxdığını anlamaq isə başqa sual. Birincisi süjetin marağıdır, ikincisi insan xarakterinin dərkinə aparan yoldur.
Əgər detektiv əsər yalnız hadisələri biri-birinə bağlamaqla kifayətlənirsə, oxucu kitabı bitirəndə sirrin cavabını öyrənir və onu kənara qoyur. Əgər həmin hadisələrin arxasında canlı insan xarakterləri, psixoloji səbəblər və mənəvi ziddiyyətlər dayanırsa, əsər oxucunun düşüncəsində daha uzun müddət yaşayır.
“QAN QOXUSU” adı bu mənada müəllif qarşısında ciddi bədii gözlənti yaradır. Oxucu yalnız cinayətin izini deyil, insan təbiətinin qaranlıq qatlarını da görmək istəyir. Qəzəb harada başlayır? Həqiqət niyə gizlədilir? İnsan hansı məqamda öz vicdanının səsini eşitməməyə üstünlük verir? Günahın nəticəsi yalnız cəza ilə ölçülür, yoxsa onun mənəvi ağırlığı da var? Bu suallar detektiv ədəbiyyatı sırf əyləncədən daha geniş bir düşüncə məkanına çevirə bilər. Ancaq burada bir həqiqət də var: gərginlik naminə inandırıcılığı qurban vermək olmaz. Süjetin hər dönüşünün öz səbəbi, hər detalın öz funksiyası olmalıdır. Oxucu təəccüblənsə də, aldadıldığını hiss etməməlidir. Gözlənilməz sonluq əsərin məntiqindən doğanda uğurlu olur; yalnız təəccüb yaratmaq üçün qurulanda isə süni təsir bağışlaya bilər.
Detektiv nəsrdə dilin də öz məsuliyyəti var. Artıq təsvirlər gərginliyi zəiflədə, süni dialoqlar obrazları cansızlaşdıra bilər. Əksinə, dəqiq seçilmiş detal, yerində işlənmiş dialoq və məntiqli süjet oxucunu hadisənin içinə çəkir. Qan yaranın sübutudur, amma ədəbiyyat yaranın arxasındakı insanı axtarır.
“QAN QOXUSU”nun konkret süjet və obrazları haqqında kitabın tam mətni əsasında danışmaq mümkündür. Mətnlə tanış olmadan ayrı-ayrı epizodlara və müəllifin detektiv texnikasına qəti qiymət verə bilmərik. Bununla belə, əsərin adı və janrı üzərində düşünərkən bir tələb aydın görünür: sirr ilə yanaşı, insanın mənəvi mürəkkəbliyini də açmaq. Çünki cinayət hadisəsi bitə, istintaq başa çata, günahkar müəyyənləşə bilər. İnsanın niyə belə davrandığı barədə suallar isə bəzən hadisənin özündən daha uzun yaşayır.


Poeziya, hekayə və detektiv nəsr ayrı-ayrı janrlardır. Onların hər birinin öz qanunları, öz ifadə vasitələri, öz bədii çətinlikləri var. Şeirdə sözün ritmi və obrazın dəqiqliyi, hekayədə xarakterin inandırıcılığı, detektiv əsərdə isə süjetin məntiqi və gərginliyin qorunması mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bir müəllifin müxtəlif janrlarda yazması onun yaradıcılıq imkanlarını genişləndirir. Ancaq janrların müxtəlifliyi öz-özlüyündə sənətkarlığın göstəricisi deyil. Əsas məsələ hər janrın tələbini yerinə yetirmək, mövzunun arxasında duran insanı görə bilmək və müəllifin öz səsini tapmasıdır.
Hicran Fuad Əhmədlinin bu üç kitabı onun poeziya və nəsr sahəsindəki müxtəlif maraqlarını göstərir. Bu maraqların bədii nəticəsini qiymətləndirərkən isə hər kitabı öz janrının tələbləri ilə ölçmək lazımdır. Şeirdən hekayənin süjetini, detektiv əsərdən lirik şeirin musiqisini tələb etmək olmaz. Lakin bütün janrlardan bir şeyi gözləmək mümkündür: bədii həqiqəti.
Yazar üçün ən təhlükəli məqam özünün artıq nəsə yazıb ortaya qoymasına inanıb özünü yenidən sınamaqdan vaz keçməsidir. Ədəbiyyatda heç bir əvvəlki uğur növbəti əsərə zəmanət vermir. Hər yeni əsər müəllifin özünə verdiyi yeni imtahandır. Dünən tapılan ifadə bu gün təkrar ola bilər, dünən işləyən üsul bu gün təsirini itirə bilər. Söz adamı öz sözünə qarşı da tələbkar olmalıdır.
Tənqidin vəzifəsi də məhz burada başlayır. Tənqid yazıçını alqışlamaq üçün keçirilən mərasim deyil. O, əsərin bədii imkanlarını, qazandıqlarını və həllini gözləyən məsələlərini müəyyənləşdirməyə çalışan düşüncə fəaliyyətidir. Əsl tənqid nə müəllifin zəhmətini görməzdən gəlir, nə də zəhməti sənətkarlıqla eyniləşdirir.
Yazıçını tərifləmək asandır. Onun əsərini diqqətlə oxumaq, uğurlu cəhətlərini əsaslandırmaq, zəifliklərini isə ədalətlə göstərmək çətindir. Ədəbiyyata lazım olan isə ikinci yoldur. Çünki tənqidsiz ədəbi mühitdə hər kitab uğur, hər misra kəşf, hər çap hadisəsi böyük ədəbiyyat nümunəsi kimi təqdim oluna bilər. Belə mühitdə isə həqiqi bədii meyarlar arxa plana keçir. Ədəbiyyatın inkişafı alqışların çoxluğundansa, sözə verilən qiymətin dürüstlüyündən asılıdır.
Hicran xanımın yaradıcılıq yolunda da əsas məsələ öz fərdi üslubunu möhkəmləndirmək, müşahidəni dərinləşdirmək, obrazları fərdiləşdirmək və dilin imkanlarından daha dəqiq istifadə etməkdir. Poeziyada duyğunu yeni obrazlarla ifadə etmək, hekayədə insan xarakterinin daxili ziddiyyətlərini açmaq, detektiv nəsrdə isə süjetin məntiqini qorumaq müəllifin yaradıcılıq imkanlarını daha da genişləndirə bilər. Bu, yalnız bir müəllifə aid tələb yox, ədəbiyyata ciddi yanaşan hər kəs üçün keçərli olan sənət prinsipidir.


“QAPIMI DÖYƏN SƏS”, “ZÜLMƏTDƏN İŞIĞA DOĞRU”, “QAN QOXUSU” adları arasında zahirən böyük fərq var. Birincisi duyğuya, ikincisi ümidə, üçüncüsü isə faciə və sirrə işarə edir. Lakin bu adların hər birində insanın öz həyatı ilə üzləşməsi ehtimalı yaşayır.
Bir qapı döyülür və insan dönüb baxır. Bir yol qaranlıqdan işığa uzanır və insan addım atır. Bir cinayətin izi üzə çıxır və insan həqiqətlə üz-üzə qalır. Ədəbiyyat bu məqamların hər birində insanın nə düşündüyünü, nə hiss etdiyini və hansı qərarı verdiyini anlamağa çalışır.
Kitabın həqiqi dəyəri də yalnız mövzusu ilə ölçülmür, həm də həmin mövzunun oxucuya nə qazandırmasındadır. Oxucu əsəri bitirəndən sonra həyata bir az başqa cür baxırsa, bir insanı daha yaxşı anlayırsa, özünə yeni sual verirsə, ədəbiyyat onun həyatında iş görüb deməkdir.
Hicran Fuad Əhmədlinin bu üç kitabı haqqında yekun söz demək üçün onların tam mətnləri əsasında daha ətraflı təhlil aparmaq vacibdir. Lakin adların yaratdığı bədii istiqamətlər müəllifin qarşısında dayanan əsas vəzifəni aydın göstərir: duyğunu sənətə, hadisəni mənaya, sözü isə yaddaşa çevirmək. Çünki kitab çap olunanda onun yolu bitmir, başlayır. Kitab müəllifi sözünü oxucuya təqdim edir, oxucu isə həmin sözün həqiqiliyini öz duyğusu, düşüncəsi və təcrübəsi ilə yoxlayır. Ədəbiyyatın əsl həyatı bu görüşdə yaranır.
Qapını döyən səs bir gün susa bilər. Zülmətin yerini səhər tuta bilər. Qanlı hadisənin üstündən illər keçə bilər. Ancaq insanın yaddaşına həqiqi söz kimi yazılan fikir zamanın içində yaşamaqda davam edir.
Ədəbiyyatın işi də elə budur: keçib gedən həyatın içindən keçib getməyən bir məna tapmaq. Çünki hər kəs söz yaza bilər, amma sözə ömür vermək sənətdir.
Və sonda. Üç kitab haqqında mən rəyimi yazdım, münasibətimi bildirdim. Bir neçə gün əvvəl onların təqdimatında iştirak etmiş qələmdaşım, dostum “Turaz.tv” saytının rəhbəri Cəmil Zəbhullaoğlu da həm orada etdiyi çıxışında, həm də tədbirdən sonrakı söhbətlərimizdə mənim sözlərimi təsdiq etdi, fikirlərimə şərik olduğunu vurğuladı. Mən də söz verdim ki, həmin münasibəti sözlərə, fikirlərə çevirim, ədəbiyyat uğrunda fədakarlıq göstərən, saf niyyətlərlə xidmət edən və korifeylərimizin yolunu davam etdirməyə hazır olan Hicran Fuad Əhmədlinin yaradıcılığına həm yazar, həm də sadə oxucu kimi baxış keçirim. Düzdür, tədbirdə çıxış etmək imkanı verilməsə də, bu yazıda, məncə, əhatəli, dolğun və obyektiv münasibətimi həm oxuculara, həm də müəllifə çatdıra bildim.


Daşdəmir ƏJDƏROĞLU