Yataqdan və ya stuldan qalxdıqdan sonra qısa müddətli başgicəllənmə bir çox insana tanışdır. Lakin bu hal mütəmadi baş verirsə, ortostatik hipotenziyadan xəbər verə bilər.

Ayağa qalxdıqdan bir neçə saniyə sonra başgicəllənmə, gözlərin qaralması və ya bulanıq görmə, halsızlıq, hətta huşunu itirəcəkmiş kimi hiss yarana bilər. Əgər bu hallar xüsusilə bədən vəziyyətini dəyişdikdən sonra tez-tez təkrarlanırsa, mümkün səbəblərdən biri ortostatik hipotenziya, yəni ayağa qalxarkən arterial təzyiqin aşağı düşməsi ola bilər.

Kəskin şəkildə ayağa qalxdıqdan sonra bir dəfə başın gicəllənməsi mütləq sağlamlıq probleminə işarə etmir. Buna maye çatışmazlığı, isti hava və ya uzun müddət oturaq və ya uzanıqlı vəziyyətdə qaldıqdan sonra qəfil ayağa qalxmaq səbəb ola bilər. Lakin başgicəllənmə təkrarlanırsa və buna halsızlıq, görmə pozğunluğu və ya huşun itirilməsi də qoşulursa, mütəxəssislər buna diqqət yetirməyi tövsiyə edirlər.

Ayağa qalxanda təzyiq niyə aşağı düşə bilər?

İnsan uzanıqlı və ya oturaq vəziyyətdən ayağa qalxdıqda cazibə qüvvəsinin təsiri ilə qanın bir hissəsi müvəqqəti olaraq ayaqlara və qarın nahiyəsinə yönəlir. Nəticədə ürəyə qayıdan qanın miqdarı azalır və arterial təzyiq aşağı düşə bilər.

Sağlam orqanizm adətən bu dəyişikliyə tez uyğunlaşır. Xüsusi reseptorlar təzyiqdəki dəyişiklikləri qeydə alır, ürək döyüntüsü sürətlənir, qan damarları daralır və bunun sayəsində təzyiq sabitləşərək beyinə normal qan axını qorunur.

Ortostatik hipotenziya zamanı isə bu uyğunlaşma mexanizmi kifayət qədər effektiv işləmir. Ayağa qalxdıqdan sonra təzyiq normadan daha çox aşağı düşür və beyinə gedən qan axını müvəqqəti azalır. Məhz bu zaman başgicəllənmə, tarazlığın pozulması və huşunu itirməyə yaxın vəziyyət yarana bilər.

Yalnız başgicəllənmə deyil: başqa hansı əlamətlər ola bilər?

Ən xarakterik əlamət ayağa qalxarkən başın gicəllənməsidir. Bununla yanaşı, bulanıq görmə, gözlərin qaralması, halsızlıq, yorğunluq və çaşqınlıq da baş verə bilər. Daha ağır hallarda insan huşunu itirə bilər. Bu əlamətlər adətən qısamüddətli olur və bir neçə dəqiqə ərzində keçə bilər. Əgər başgicəllənmə məhz yataqdan və ya stuldan qalxdıqdan sonra başlayırsa, oturduqda və ya yenidən uzandıqda isə vəziyyət sürətlə yaxşılaşırsa, bu barədə həkimə məlumat vermək vacibdir.

Bununla belə, təkcə başgicəllənmənin olması ortostatik hipotenziya demək deyil. Bu simptom anemiya, qanda şəkərin aşağı olması, ürək ritminin pozulması, daxili qulaq xəstəlikləri, bəzi dərmanların qəbulu və digər vəziyyətlər zamanı da yarana bilər.

Susuzlaşma da təzyiqin düşməsinə səbəb ola bilər

Ayağa qalxarkən başgicəllənmənin nisbətən sadə səbəblərindən biri maye çatışmazlığıdır. Susuzlaşma zamanı dövr edən qanın həcmi azalır və bədənin mövqe dəyişdikdən sonra arterial təzyiqi sabit saxlamağı çətinləşə bilər. Qusma, güclü ishal, qızdırma, kifayət qədər maye qəbul etməmək və ya intensiv fiziki fəaliyyət zamanı çox tərləmək susuzlaşmaya səbəb ola bilər.

Hətta yüngül maye çatışmazlığı belə halsızlıq, yorğunluq və başgicəllənmə ilə müşayiət oluna bilər. Lakin mütəmadi təkrarlanan simptomları avtomatik olaraq yalnız su çatışmazlığı ilə izah etmək olmaz. Xüsusilə kifayət qədər maye qəbuluna baxmayaraq problem davam edirsə, səbəb araşdırılmalıdır.

Səbəb bəzi dərmanlar ola bilər

Bəzi dərman preparatları ortostatik hipotenziya riskini artıra bilər. Bunlara arterial təzyiqi aşağı salan və ürək xəstəliklərinin müalicəsində istifadə edilən diuretiklər, alfa və beta-blokatorlar, kalsium kanalı blokatorları, AÇF inhibitorları və nitratlar daxildir. Bundan əlavə, Parkinson xəstəliyinin müalicəsində istifadə olunan bəzi preparatlar, antidepressantlar, antipsixotiklər, əzələ boşaldıcıları, erektil disfunksiya üçün dərmanlar və bəzi güclü ağrıkəsicilər də belə təsir göstərə bilər. Əgər ayağa qalxarkən başgicəllənmə yeni dərmana başladıqdan və ya preparatın dozası dəyişdirildikdən sonra yaranıbsa, bu barədə həkimə məlumat vermək lazımdır. Müalicəni özbaşına dayandırmaq və ya dozanı dəyişmək olmaz.

Hansı xəstəliklərlə əlaqəli ola bilər?

Ortostatik hipotenziya bəzən ürək-damar problemləri fonunda yaranır. Çox aşağı ürək döyüntüsü, ürək qapaqlarında problemlər, ürək çatışmazlığı və ya əvvəllər keçirilmiş infarkt bu vəziyyətin yaranmasına təsir göstərə bilər. Diabet də arterial təzyiqin tənzimlənməsi mexanizmlərini poza bilər. Zaman keçdikcə xəstəlik vegetativ sinir sisteminin və təzyiqin idarə olunmasında iştirak edən sinirlərin zədələnməsinə səbəb ola bilər.

Oxşar problemlər Parkinson xəstəliyi, Levi cisimcikli demensiya, multisistem atrofiya, vegetativ sinir sisteminin bəzi xəstəlikləri və amiloidoz zamanı da yarana bilər. Lakin ayağa qalxarkən başgicəllənmənin olması öz-özlüyündə həmin xəstəliklərdən birinin mövcudluğunu göstərmir.

Digər mümkün səbəblər arasında qalxanabənzər vəz problemləri, böyrəküstü vəz çatışmazlığı, Addison xəstəliyi və qanda şəkərin aşağı olması kimi hormonal pozuntular da göstərilir.

Kimlər daha yüksək risk altındadır?

Ortostatik hipotenziya 65 yaşdan yuxarı insanlarda daha çox rast gəlinir. Yaş artdıqca arterial təzyiqi sürətlə tənzimləməyə kömək edən mexanizmlər daha yavaş işləyə bilər. Yaşlı insanlarda başgicəllənmə və huşun itirilməsi yıxılma riskini də artırır. Bu isə sümük sınıqlarına və digər travmalara səbəb ola bilər.

Uzun müddət yataq rejimində qalmaq da risk yarada bilər. Xəstəlik və ya travma səbəbindən bir neçə həftə yataqda qalan insan ayağa qalxdıqda daha çox halsızlıq və təzyiq enməsi hiss edə bilər.

Ortostatik hipotenziya necə müəyyən edilir?

Müayinənin əsas mərhələlərindən biri arterial təzyiqin müxtəlif vəziyyətlərdə ölçülməsidir. Əvvəlcə təzyiq insan uzanarkən və ya oturarkən ölçülə, sonra isə ayağa qalxdıqdan sonra təkrar yoxlanıla bilər. Əhəmiyyətli göstərici kimi adətən ayağa qalxdıqdan bir neçə dəqiqə ərzində sistolik, yəni yuxarı təzyiqin ən azı 20 mm civə sütunu və ya diastolik, yəni aşağı təzyiqin ən azı 10 mm civə sütunu azalması qəbul edilir. Lakin yalnız təzyiqin düşməsi kifayət deyil.

Bunun səbəbini müəyyənləşdirmək üçün həkim qəbul edilən dərmanlara yenidən baxa, anemiya və ya aşağı qan şəkərini yoxlamaq üçün qan analizləri, ehtiyac olduqda isə əlavə kardioloji və nevroloji müayinələr təyin edə bilər.

Ayağa qalxanda baş gicəllənirsə nə etmək lazımdır?

Yüngül hallarda bədən vəziyyətini tədricən dəyişmək kömək edə bilər. Yuxudan oyandıqdan sonra dərhal ayağa qalxmaq əvəzinə əvvəlcə çarpayının kənarında oturmaq, bir qədər gözləmək və sonra qalxmaq tövsiyə olunur. Baş gicəllənməsi artıq başlayıbsa, yeriməyə davam etməyə çalışmaq düzgün deyil.

Oturmaq və ya yenidən uzanmaq, vəziyyət düzələnədək gözləmək lazımdır. Bu, yıxılma və travma riskini də azaldır. Kifayət qədər maye qəbul etmək, xüsusilə simptomlar susuzlaşma ilə güclənirsə, vacibdir. Alkoqol isə ortostatik hipotenziya əlamətlərini ağırlaşdıra bilər və onun qəbulunun məhdudlaşdırılması tövsiyə olunur.

Eyni zamanda, rasionda duzun miqdarını özbaşına artırmaq olmaz. Bəzi hallarda həkim daha çox duz qəbul etməyi tövsiyə edə bilər, lakin duzun həddindən artıq qəbulu müəyyən ürək-damar xəstəlikləri zamanı zərərli ola bilər.

Nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır?

Ayağa qalxdıqdan sonra başgicəllənmə nadir hallarda yaranırsa və bunun isti hava, maye çatışmazlığı və ya uzun müddət oturmaqla əlaqəsi aydındırsa, bu, mütləq xəstəlik əlaməti deyil. Lakin gündəlik həyata təsir edən və mütəmadi təkrarlanan hallar həkimlə müzakirə edilməlidir.

Huşun itirilməsi isə xüsusi diqqət tələb edir. Hətta qısamüddətli huş itkisi, xüsusilə əvvəllər belə hal yaşanmayıbsa, tibbi müayinə üçün səbəb ola bilər. Güclü başgicəllənmə sinə ağrısı, nəfəs darlığı, sürətli və ya nizamsız ürək döyüntüsü, bədənin bir tərəfində zəiflik və ya hissiyyat itkisi, nitq pozğunluğu, çaşqınlıq, huşun itirilməsi, qıcolma, qəfil eşitmə dəyişikliyi və ya çox güclü baş ağrısı ilə müşayiət olunursa, təcili tibbi yardım tələb olunur.