Yay aylarında yüksək temperatur yalnız halsızlıq və tərləmə yaratmır. İsti hava bədənin temperaturu tənzimləmə imkanlarını zəiflədərək ürəyin, böyrəklərin və qan dövranı sisteminin üzərinə əlavə yük salır. Xüsusilə havanın rütubətli olduğu günlərdə tər dəridən normal buxarlana bilmir və orqanizm özünü soyutmaqda çətinlik çəkir.

Belə vəziyyətdə əvvəlcə güclü susuzluq, baş ağrısı, halsızlıq və ürək döyüntüsünün sürətlənməsi hiss oluna bilər. Təhlükəli əlamətlər vaxtında nəzərə alınmadıqda isə istilik tükənməsi isti vurmasına, isti vurması da huşun itirilməsi, ağır ritm pozuntusu və hətta ürək dayanmasına qədər irəliləyə bilər.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı isti havanın ürək-damar xəstəliklərini ağırlaşdıra, kəskin böyrək zədələnməsinə və ölümcül isti vurmasına səbəb ola biləcəyini bildirir. İsti ilə əlaqəli ağırlaşmalar bəzən yüksək temperaturun qeydə alındığı gün və ya ondan sonrakı bir neçə gün ərzində meydana çıxır.

İsti havada ürək niyə daha çox işləyir?

Bədən temperaturu yüksələndə orqanizm dərinin səthindəki qan damarlarını genişləndirərək artıq istiliyi xaric etməyə çalışır. Qanın daha çox hissəsi dəriyə yönəldiyinə görə ürək dövranı qorumaq üçün daha sürətli işləməli olur.

Eyni zamanda güclü tərləmə nəticəsində orqanizm su, natrium və digər mineralları itirir. Maye itkisi qan həcminin azalmasına, təzyiqin düşməsinə və ürəyin orqanlara kifayət qədər qan çatdırmaq üçün daha çox çalışmasına səbəb ola bilər. Elektrolit balansının ciddi pozulması isə ürək ritminə təsir göstərə bilər.

Bu proses sağlam insanda da təhlükəli ola bilər. Ürək çatışmazlığı, yüksək təzyiq, koronar damar xəstəliyi, şəkərli diabet və böyrək problemi olanlarda isə risk daha yüksəkdir. Yaşlı insanların orqanizmi temperatur dəyişikliklərinə daha gec uyğunlaşır. Onlarda susuzluq hissinin zəifləməsi də maye çatışmazlığının vaxtında sezilməməsinə səbəb olur.

İlk xəbərdarlıq əlamətləri

İstiliklə əlaqəli ağırlaşma çox vaxt istilik tükənməsi ilə başlayır. İnsan bunu adi yay yorğunluğu hesab edərək təhlükəni kiçildə bilər. Halbuki güclü susuzluq, səbəbsiz zəiflik, baş ağrısı, başgicəllənmə, ürəkbulanma, əzələ qıcolmaları və normadan artıq tərləmə orqanizmin artıq istiliklə mübarizədə çətinlik çəkdiyini göstərə bilər.

Dərinin solğun və yapışqan olması, nəfəsin sürətlənməsi, ürəyin tez-tez və zəif döyünməsi, gözlərin qaralması, ayaq üstə dayanarkən müvazinətin pozulması da diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Bu mərhələdə insan sərin yerə aparılmalı, artıq geyimləri çıxarılmalı və huşu aydındırsa ona sərin su verilməlidir.

Dəriyə sərin su çiləmək, ventilyatordan istifadə etmək, parçaya bükülmüş soyuq paketləri boyun və qoltuqaltı nahiyələrə yerləşdirmək bədənin temperaturunu azaltmağa kömək edə bilər. Vəziyyət 30 dəqiqə ərzində yaxşılaşmırsa, tibbi yardım alınmalıdır.

Bu əlamətlər isti vurmasını göstərə bilər

İsti vurması istilik tükənməsindən daha ağır və həyati təhlükəli vəziyyətdir. Bu zaman orqanizm temperaturunu idarə etmək qabiliyyətini itirir, bədən temperaturu təhlükəli həddə qalxır və beyin də daxil olmaqla daxili orqanlarda zədələnmə başlaya bilər.

Çaşqınlıq, insanın harada olduğunu anlamaması, sözləri qarışdırması, yeriyərkən müvazinətini itirməsi və qeyri-adi davranış göstərməsi ən ciddi xəbərdarlıqlardandır. Çox isti dəri, sürətli və güclü nəbz, nəfəs darlığı, dözülməz baş ağrısı, ürəkbulanma, qıcolma, huşun itirilməsi də isti vurmasının əlamətləri arasında göstərilir.

İsti vurması zamanı dərinin mütləq quru olması barədə yayılmış fikir tam doğru deyil. Bəzi insanlarda dəri isti və quru, digərlərində isə güclü tərləmiş vəziyyətdə qala bilər. Buna görə təhlükənin qiymətləndirilməsində yalnız tərləməyə əsaslanmaq olmaz.

Bu əlamətlərdən biri varsa, dərhal 103 xidmətinə zəng edilməlidir. İnsan sərin yerə aparılmalı, üst geyimləri çıxarılmalı və tibbi briqada gələnədək bədəni sürətlə soyudulmalıdır. Huşu pozulmuş və ya udmaqda çətinlik çəkən şəxsə su vermək olmaz. Maye nəfəs yollarına düşərək boğulmaya səbəb ola bilər.

Ürək tutmasının əlamətləri istiyə yozula bilər

İsti havada yaranan sinə ağrısı və nəfəs darlığını yalnız temperaturla əlaqələndirmək təhlükəlidir. Yüksək temperatur ürəyə düşən yükü artıraraq mövcud ürək-damar problemini üzə çıxara və ya ağırlaşdıra bilər.

Sinənin ortasında bir neçə dəqiqə davam edən və ya keçib yenidən başlayan sıxılma, təzyiq, ağırlıq və ağrı ürək tutmasının əlaməti ola bilər. Ağrının bir və ya hər iki qola, kürəyə, boyuna, çənəyə və mədənin yuxarı hissəsinə yayılması da ciddi siqnaldır.

Nəfəs darlığı, soyuq tər, ürəkbulanma, səbəbsiz yorğunluq, başgicəllənmə, sürətli və ya nizamsız ürək döyüntüsü də ürək tutması zamanı müşahidə oluna bilər. Qadınlarda sinə ağrısı ilə yanaşı, bəzən yalnız qeyri-adi yorğunluq, çiyin və kürək ağrısı, ürəkbulanma və təngnəfəslik ön plana çıxa bilər.

Amerika Ürək Assosiasiyası belə əlamətlər olduqda onların öz-özünə keçməsini gözləməməyi tövsiyə edir. Şəxs avtomobili özü idarə etmədən təcili yardım çağırmalıdır.

Ürək tutması ilə ürək dayanması eyni deyil

Ürək tutması ürək əzələsinə qan aparan damarlardan birinin tutulması nəticəsində yaranır. Bu zaman insan adətən huşunu itirmir və ağrı, nəfəs darlığı, ürəkbulanma kimi əlamətlər hiss edə bilər.

Ürək dayanması isə ürəyin qəfil olaraq qan vurma funksiyasını itirməsidir. İnsan qəfil yerə yıxılır, çağırışa və toxunuşa cavab vermir, normal nəfəs almır və ya yalnız qeyri-adi şəkildə hava udmağa çalışır. Bu vəziyyət saniyələr içində həyati təhlükə yaradır.

Ürək dayanması bəzən əvvəlcədən döş qəfəsində ağrı, ürəkdöyünmə, nəfəs darlığı, güclü zəiflik və huşunu itirəcəkmiş kimi hisslə özünü göstərə bilər. Lakin o, heç bir xəbərdarlıq olmadan da baş verə bilər. Buna görə başlıqda qeyd edilən “bədənin əvvəlcədən xəbər verməsi” hər hadisəyə aid deyil.

İnsan qəfil yıxılarsa nə etmək lazımdır?

Əgər insan yerə yıxılıb, çağırışa cavab vermir və normal nəfəs almırsa, vaxt itirmədən 103 xidmətinə zəng edilməlidir. Ətrafda avtomatik xarici defibrilyator varsa, onun gətirilməsi istənilməlidir.

Tibbi briqada gələnə qədər döş qəfəsinin ortasına güclü və sürətli basılarla ürək masajına başlanmalıdır. Amerika Ürək Assosiasiyası böyüklərdə dəqiqədə 100–120 bası sürətini tövsiyə edir. Hər basıdan sonra döş qəfəsinin əvvəlki vəziyyətinə qayıtmasına imkan verilməlidir.

Qıcolmaya və ya boğuq hava almağa bənzəyən qeyri-normal nəfəs insanın sağ olduğuna dair etibarlı əlamət deyil. Şəxs cavab vermirsə və normal nəfəs almırsa, bu hal ürək dayanması kimi qiymətləndirilməlidir.

Kimlər istidən daha çox qorunmalıdır?

Yaşı 65-dən yuxarı insanlar, körpələr, azyaşlı uşaqlar, hamilələr, açıq havada işləyənlər və idman edənlər daha yüksək risk altındadır. Ürək, böyrək, ağciyər xəstəliyi, yüksək təzyiq, şəkərli diabet və artıq çəkisi olanlar da isti günlərdə daha diqqətli olmalıdırlar.

Bəzi təzyiq, ürək və sidikqovucu dərmanlar orqanizmin istiliyə və maye itkisinə reaksiyasını dəyişə bilər. Lakin isti hava səbəbindən dərmanı özbaşına dayandırmaq və ya dozasını dəyişmək olmaz. Riskli şəxslər yay başlamazdan əvvəl həkimlə məsləhətləşərək gündəlik maye qəbulu və dərman rejimi barədə fərdi plan hazırlamalıdırlar.

Ürək və böyrək çatışmazlığı olan insanların həddindən artıq su içməsi də təhlükəli ola bilər. Buna görə bu şəxslər üçün “nə qədər çox su, bir o qədər yaxşıdır” prinsipi doğru deyil.

İsti günlərdə ürəyi necə qorumaq olar?

Günün ən isti saatlarında, xüsusilə saat 11:00-dan 17:00-dək ağır fiziki işdən və intensiv idmandan uzaq durmaq məsləhətdir. Çölə çıxmaq zəruridirsə, açıq rəngli, geniş və nəfəsalan geyimlər seçilməli, kölgədə fasilələr verilməlidir.

Su yalnız susadıqdan sonra deyil, gün ərzində müntəzəm qəbul edilməlidir. Spirtli içkilər, həddindən artıq kofeinli və çox şəkərli içkilər maye balansını poza bilər. Evin günəş düşən pəncərələri gündüz bağlanmalı, gecə hava sərinləşdikdə otaqlar havalandırılmalıdır.

ÜST yaşlı, tək yaşayan və xroniki xəstəliyi olan yaxınlarla isti günlərdə mütəmadi əlaqə saxlamağı tövsiyə edir. İsti vurması keçirən insan bəzən vəziyyətinin ağırlaşdığını özü dərk etməyə bilər. Buna görə onun yanında olan şəxsin çaşqınlıq, danışıq pozuntusu və hərəkətlərin koordinasiyasındakı dəyişiklikləri vaxtında görməsi həyat xilas edə bilər.