Bu, sadəcə, bir kitabın təqdimatı deyildi. Bu, Vətən uğrunda canından keçən oğullarımızın xatirəsi qarşısında mənəvi hesabat, şəhid ailələrinin ağrısına şəriklik, unudulmayan ömürlərə ehtiram və gələcək nəsillərə ünvanlanan bir vəfa nümunəsi idi. Həmin gün Sumqayıt Muğam Mərkəzinin zalında sözlərə sığmayan duyğular, qürurla kədərin qovuşduğu anlar yaşandı. Çünki söhbət yalnız həyatdan köçən igidlərdən deyil, hər biri bir ailənin ümidi, bir ananın gözünün nuru, bir atanın fəxri, bir elin-obanın qüruru olan Vətən övladlarından gedirdi.
Layihənin rəhbərləri İlhamə Müslümova və Namiq Müslümovun təşəbbüsü ilə ərsəyə gələn kitabda 60 şəhidimizin həyat hekayəsi yer alıb. Hər bir hekayəni fərqli bir yazar qələmə alaraq qəhrəmanlarımızın həyat yolunu, xarakterini, arzularını, doğmalarının xatirələrində yaşayan obrazlarını oxuculara çatdırmağa çalışıb.

Bəri başdan xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, “Səni necə tanıdım?” layihəsi çərçivəsində kitabın nəşri və təqdimatı ilə bağlı bütün xərclər layihə rəhbərləri İlhamə Müslümova və Namiq Müslümov tərəfindən qarşılanıb. Bu, şəhidlərimizin əziz xatirəsinə göstərilən böyük ehtiramın, onların həyat hekayələrinin yaşadılması və gələcək nəsillərə çatdırılması naminə ortaya qoyulan fədakarlığın təqdirəlayiq nümunəsidir. Çünki şəhidlərin xatirəsini yaşatmaq yalnız sözlə deyil, əməli addımlarla, davamlı təşəbbüslərlə və mənəvi məsuliyyətlə mümkündür.



Kitab İlhamə Müslümovanın şəhidə ünvanladığı “Səni necə tanıdım?” adlı şeiri ilə başlayır. Bu şeir, əslində, bütün kitabın mənəvi açarıdır. Şairənin şəhidə ünvanladığı suallar bir insanın həyatını tanımaq istəyindən başlayaraq, bütöv bir xalqın qəhrəmanlıq tarixini anlamaq ehtiyacına çevrilir.
“Səni necə tanıdım, sən necə oğul idin?” sualı ilə başlayan şeir oxucunu şəhidin ömür yoluna aparır. Onun uşaqlığını, ilk arzularını, məktəb illərini, sevgisini, həyata baxışını düşünməyə vadar edir. Axı Vətən uğrunda canından keçən hər bir igid bir zamanlar balaca bir uşaq olub. Anasının əlindən tutub ilk addımlarını atıb, məktəbə gedib, dostları ilə gülüb, gələcək haqqında xəyallar qurub. Onların da sevdikləri, gözlədikləri, həyata keçirmək istədikləri arzuları olub.

Şeirdəki “Bir ürəyin altından yüz ürəyə doğuldun, balaca evdən çıxıb böyük bir Vətən oldun” misraları isə şəhidliyin mənəvi mahiyyətini özündə ehtiva edir. Çünki şəhidlik bir ömrün sona çatması deyil, bir insanın milyonların yaddaşında yaşamağa başlamasıdır.
Vətənin dar günündə “Mən varam!” deyən oğullarımızın həyat yolu bu şeirdə suallarla açılır, kitabın səhifələrində isə cavablarını tapır. Hər hekayə oxucunu bir şəhidin dünyasına yaxınlaşdırır. Hər səhifə onun kim olduğunu, necə böyüdüyünü, hansı dəyərlərlə yaşadığını, Vətəni nə qədər sevdiyini anlamağa kömək edir.
Beləcə, “Səni necə tanıdım?” sualı bir şeirin misralarından çıxaraq hər bir oxucunun qəlbinə ünvanlanır. Biz bu igidləri yalnız şəhidlik zirvəsinə ucaldıqları günlə deyil, yaşadıqları ömürlə, insanlıqları ilə, arzuları və xatirələri ilə tanımağa başlayırıq.
Təqdimat mərasimi kövrək duyğularla başladı
Tədbirdə kitabda həyat hekayələri yer alan şəhidlərin ailə üzvləri və yaxınları, həmin hekayələri qələmə alan yazarlar, ziyalılar, ictimaiyyət nümayəndələri iştirak edirdilər. Zalın hər küncündə şəhidlərimizin xatirəsinə ehtiram, onların ailələrinə dərin hörmət duyulurdu.
Tədbiri layihə rəhbərləri İlhamə Müslümova və Namiq Müslümov giriş sözü ilə açdılar. Onlar belə bir layihənin ərsəyə gəlməsinin əhəmiyyətindən, şəhidlərimizin həyat hekayələrinin yazılaraq yaşadılmasının vacibliyindən danışdılar.

Bu kitabın arxasında böyük zəhmət, məsuliyyət və mənəvi bağlılıq dayanır. Çünki bir şəhid haqqında yazmaq yalnız onun həyatına dair məlumatları toplamaq deyil. Bu, bir ailənin ən ağrılı xatirələrinə toxunmaq, bir ananın övlad həsrətini anlamağa çalışmaq, bir atanın qüruruna və səssiz kədərinə şərik olmaq, bir ömrün yarımçıq qalmış arzularını sözə çevirmək deməkdir.
Hər bir şəhidin həyat hekayəsini qələmə alan yazar həm də böyük bir məsuliyyət daşıyır: qəhrəmanımızı olduğu kimi tanıtmaq, onun insani keyfiyyətlərini, Vətən sevgisini və əzizlərinin yaddaşında yaşayan obrazını gələcək nəsillərə çatdırmaq.
Adilə Nəzərovanın duyğulu çıxışı: “Mən onları sanki yenidən tanıdım...”
Tədbirin ən təsirli məqamlarından biri redaksiya heyətinin üzvü, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Respublikası Təhsil İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, “Kitab Evi” İctimai Birliyinin sədri Adilə Nəzərovanın çıxışı oldu.

Adilə xanımın sözləri salondakılara kitabın mahiyyətini bir daha dərindən hiss etdirdi. Onun çıxışı elmi təhlildən daha çox, oxuduğu hekayələrin qəlbində oyatdığı duyğuların, şəhidlərimizin həyatına mənəvi yaxınlığının ifadəsi idi. O, kitabın səhifələrində yalnız yazılmış mətnləri deyil, bir vaxtlar yaşamış, sevinmiş, sevmiş, arzular qurmuş və Vətən uğrunda həyatını fəda etmiş insanları gördüyünü dilə gətirdi.
Adilə xanımın çıxışının əsas məğzi bu fikirdə cəmlənirdi: bu kitabı oxuduqca şəhidlər haqqında sadəcə məlumat almırsan, sanki onların yaşadığı yerlərə gedir, oxuduqları məktəblərin dəhlizlərində gəzir, addımladıqları yollarla irəliləyir, sevdikləri insanlarla tanış olur, onların nəfəsini, varlığını duyursan.
O, hekayələrin insanı şəhidlərin həyatına necə yaxınlaşdırdığını xüsusi vurğuladı. Çünki şəhid haqqında bir neçə cümlə oxumaqla onu tanımaq arasında böyük fərq var. Bir insanın adını, soyadını, doğum və şəhidlik tarixini bilmək başqa, onun uşaqlığını, arzularını, xasiyyətini, dostlarına münasibətini, anasının ona necə səsləndiyini, sevdiyi insanın yolunu necə gözlədiyini təsəvvür etmək tamam başqadır.

Bu hekayələr insanı məhz həmin yaxınlığa aparır. Oxucu artıq qarşısında yalnız bir ad görmür. O adın arxasında bir ömür canlanır. Bir evin qapısı açılır, bir ana səsi eşidilir, bir uşağın gülüşü yada düşür, bir məktəb həyəti göz önündə canlanır. Bir zamanlar həmin küçələrdə addımlayan, həmin torpaqda böyüyən, sevdikləri ilə gələcək planları quran bir gəncin varlığı duyulur.
Adilə xanımın fikirlərində insanı kövrəldən əsas məqam da elə bu idi: şəhidlərimizin həyat hekayələrini oxuyarkən insan onların son nəfəsinə qədər uzanan ömür yollarına mənən şahid olur. Onların dünyasına daxil olur, doğmalarının xatirələrindən keçərək hər birini daha yaxından tanıyır.
Təsəvvür edin: bir səhifədə bir şəhidin uşaqlıq illərindən bəhs edilir, digər səhifədə onun məktəb həyatı, başqa bir yerdə dostları, sevdikləri, arzuları yada salınır. Oxuduqca insanın qəlbində bir yaxınlıq yaranır. Elə bil illər əvvəl tanıdığın bir insan haqqında danışılır. Elə bil onunla eyni küçədə yaşamısan, eyni məktəbin həyətindən keçmisən, bir vaxtlar onunla salamlaşmısan. Sonra anlayırsan ki, bu yaxınlıq təsadüfi deyil. Çünki şəhidlərin hər biri bizim xalqın övladıdır, bizim ümumi yaddaşımızın, tariximizin və mənəvi dünyamızın bir parçasıdır.
Adilə xanımın sözləri şəhid ailələrinin yaşadığı hissləri də bir daha yada salırdı. Axı bir kitabda oxuduğumuz hekayə kiminsə bütün həyatıdır. Bir yazarın qələmə aldığı xatirə bir ana üçün övladının səsinin, gülüşünün, baxışlarının yenidən canlanmasıdır. Bir ata üçün oğlunun keçdiyi yolun, göstərdiyi mərdliyin bir daha xatırlanmasıdır. Bir bacı və qardaş üçün uşaqlıq xatirələrinə qayıdışdır. Sevgilisi üçün isə yarımçıq qalmış arzuların, deyilməmiş sözlərin, gözlənilən, lakin bir daha qayıtmayan addımların xatirəsidir.

Belə bir kitabı oxumaq asan deyil. Çünki hər hekayə bir tərəfdən qürur doğurur, digər tərəfdən qəlbin ən həssas yerinə toxunur. Oxucu qəhrəmanların cəsarəti ilə fəxr edir, lakin onların yaşaya bilmədikləri illəri, həyata keçirə bilmədikləri arzuları düşündükcə kövrəlir.
Adilə Nəzərovanın çıxışının yaratdığı duyğusal təsir də buradan qaynaqlanırdı. O, şəhidlərimizi əlçatmaz bir qəhrəmanlıq obrazı kimi deyil, öz sevinci, kədəri, sevgisi, arzuları və doğmalarına bağlılığı olan canlı insanlar kimi duymağın vacibliyini önə çəkirdi.
Əslində, “Səni necə tanıdım?” kitabının ən böyük mənəvi dəyəri də budur: şəhidlərimizi yalnız qəhrəmanlıq salnaməsinin səhifələrində deyil, insan ömrünün bütün rəngləri ilə tanıtmaq. Onların necə oğul, necə dost, necə qardaş, necə sevgili və necə Vətən övladı olduqlarını göstərmək.
Adilə xanımın çıxışından sonra bir daha aydın oldu ki, bu kitab yalnız oxunmaq üçün yazılmayıb. Bu kitab duyulmaq, yaşanmaq, yaddaşda qorunmaq üçündür. Onun hər səhifəsi oxucunu bir anlıq dayandırıb düşündürür: biz bu qəhrəmanları nə qədər tanıyırıq? Onların həyatından nə qədər xəbərdarıq? Bizə əmanət qoyduqları xatirəni yaşatmaq üçün nə edirik?

Bəlkə də həmin gün zalda əyləşən hər kəs bu sualları özünə verdi. Çünki şəhidlərin adlarını yaşatmaqla yanaşı, onların insan kimi necə bir ömür sürdüklərini öyrənmək, həyat hekayələrini gələcək nəsillərə ötürmək də bizim mənəvi borcumuzdur.
Gülnarə Cəmaləddinin çıxışı da qəlbləri kövrəltdi
Tədbirdə Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Sumqayıt bölməsinin sədri, “Tərəqqi” medallı Gülnarə Cəmaləddin də çıxış etdi. Onun şəhidlərimizin xatirəsinə həsr olunmuş fikirləri, sözə və ədəbiyyata verilən mənəvi dəyər ətrafında düşüncələri salonda kövrək duyğular yaratdı.
Belə tədbirlərdə sözün məsuliyyəti daha aydın hiss olunur. Çünki burada deyilən hər fikir bir ailənin ağrısına, bir xalqın qüruruna, bir millətin yaddaşına toxunur. Ədəbiyyat isə bu yaddaşı qorumağın ən təsirli yollarından biridir. Zaman keçir, nəsillər dəyişir, lakin qələmə alınmış həyat hekayələri insanların taleyini gələcəyə daşıyır.

Şəhidlərimizin həyatını yazmaq, onların adlarını şeirlərdə, hekayələrdə, kitablarda yaşatmaq o deməkdir ki, biz onların xatirəsini zamanın ixtiyarına buraxmırıq. Onları hər yeni oxucu ilə yenidən tanış edir, hər yeni nəsillə yenidən görüşdürürük.
Şəhidlərə həsr olunan şeirlər səsləndirildi
Tədbir boyunca şəhidlərə həsr olunmuş şeirlər səsləndirildi. Hər misra, hər poetik ifadə zalda yaşanan duyğulara yeni çalar qatdı. Şeir bəzən insanın deyə bilmədiyini dilə gətirir, sözlə ifadəsi çətin olan hissləri qəlbə çatdırır.
Şəhidlər haqqında deyilən hər söz, oxunan hər misra bir daha xatırladırdı ki, onların həyatı yalnız keçmişin bir səhifəsi deyil. Onların göstərdiyi qəhrəmanlıq, Vətənə sevgisi, xalqına bağlılığı bu günümüzün də mənəvi dayaqlarındandır.
Zalda əyləşən şəhid ailələri üçün isə bu anların tamam başqa mənası vardı. Onlar öz doğmalarının adlarının çəkildiyini, həyat hekayələrinin yazıldığını, xatirələrinin yad edildiyini görürdülər. Bəlkə də hər birinin qəlbindən eyni fikir keçirdi: övladımızın ömrü yarımçıq qalsa da, onun xatirəsi yaşayır, onun haqqında danışılır, onu tanımayan insanlar belə artıq onun həyatına bələd olurlar.
Bu, şəhid ailələri üçün təsəlli sözündən daha artıq bir mənəvi dayaqdır. Çünki xatirənin yaşadılması unudulmamağın ən gözəl ifadəsidir.
60 şəhid, 60 həyat hekayəsi, bir Vətən sevgisi
Kitabda yer alan 60 həyat hekayəsinin hər biri özünəməxsus bir dünyadır. Hər şəhidin taleyi fərqli olsa da, onları birləşdirən ortaq bir amal var: Vətən sevgisi.

Bu hekayələrdə uşaqlıqdan qəhrəmanlığa uzanan yollar, ailə tərbiyəsi, dostluq, sədaqət, insanlıq, məsuliyyət və Vətənə bağlılıq kimi dəyərlər əks olunur. Hər bir qəhrəmanın həyatı özlüyündə bir örnək, hər bir hekayə isə gələcək nəsillər üçün mənəvi dərsdir.
Ən əsası, kitab şəhidlərimizin yalnız son döyüş yolunu deyil, həmin yola qədər keçdikləri həyat yolunu da yaddaşımıza həkk edir. Oxucu anlayır ki, qəhrəmanlar bir gündə yaranmırlar. Onları böyüdən ailə, aldıqları tərbiyə, mənsub olduqları el-oba, daşıdıqları mənəvi dəyərlər onların şəxsiyyətinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Bu baxımdan “Səni necə tanıdım?” kitabı həm də milli-mənəvi dəyərlərimizin, ailə tərbiyəsinin, Vətənə sədaqət hissinin təbliği baxımından əhəmiyyətli bir nəşrdir.


Təqdimat mərasiminin sonunda layihənin davam etdirilməsi, “Səni necə tanıdım?” kitabının növbəti cildlərinin hazırlanması barədə qərar qəbul edildi. Bu qərar tədbirin ən ümidverici məqamlarından biri oldu.
Çünki şəhidlərimizin həyat hekayələri bir kitaba sığmayacaq qədər geniş, xalqımızın yaddaşında yaşatmağa borclu olduğu qəhrəmanların sayı isə bir cildlə məhdudlaşmayacaq qədər çoxdur.
Layihənin davam etdirilməsi o deməkdir ki, daha çox şəhidimizin həyat yolu araşdırılacaq, ailələrinin xatirələri dinləniləcək, onların ömür salnamələri qələmə alınacaq və oxuculara təqdim ediləcək.
Bu işdə hər kəsin üzərinə müəyyən məsuliyyət düşür. Yazarlar qələmləri ilə, ziyalılar bilik və təcrübələri ilə, ictimaiyyət nümayəndələri dəstək və təşəbbüsləri ilə, şəhid ailələri isə əziz xatirələrini bölüşməklə bu mənəvi missiyaya töhfə verə bilərlər. Çünki şəhidlərin xatirəsini yaşatmaq yalnız bir neçə insanın deyil, bütöv cəmiyyətin ortaq vəzifəsidir.
Tədbirin sonunda şəhid ailələri və kitabın ərsəyə gəlməsində iştirak edən yazarlar birgə xatirə şəkli çəkdirdilər. Bu şəkil həmin günün sadəcə bir xatirəsi deyil, həm də şəhidlərimizin əziz xatirəsi ətrafında birləşən insanların mənəvi həmrəyliyinin rəmzi kimi yadda qaldı.
Unutmayaq, tanıyaq, tanıdaq...
“ Səni necə tanıdım?” kitabının I cildinin təqdimatı bir daha göstərdi ki, şəhidlərimizin xatirəsini yaşatmağın yolu onların adlarını sadalamaqdan, qəhrəmanlıqlarını xatırlamaqdan daha genişdir. Biz onları tanımalı, həyat hekayələrini öyrənməli, övladlarımıza tanıtmalı, onların arzularını, xarakterlərini, insani keyfiyyətlərini yaddaşımızda yaşatmalıyıq.
Layihə rəhbərləri İlhamə Müslümova və Namiq Müslümovun təşəbbüsü ilə ərsəyə gələn bu kitab həmin istiqamətdə atılmış dəyərli addımdır. Kitabın nəşri və təqdimatı ilə bağlı bütün xərclərin onların tərəfindən qarşılanması isə bu işə verilən önəmin və şəhidlərimizin xatirəsinə olan ehtiramın əməli ifadəsidir.

İlhamə Müslümovanın şeirində səslənən “Səni necə tanıdım?” sualı əslində hər birimizə ünvanlanıb. Bu suala cavab tapmaq üçün kitabın səhifələrini açmaq, şəhidlərimizin həyatına nəzər salmaq, onların ailələrinin xatirələrinə qulaq asmaq lazımdır.
Onda anlayacağıq ki, hər şəhid bir ömürdür, hər ömür bir hekayədir, hər hekayə isə xalqımızın tarixindən qoparılması mümkün olmayan bir parçadır.
Onlar bu gün aramızda olmasalar da, adları yaşayır, xatirələri yaşayır, Vətənə sevgiləri yaşayır. Onların ömür yollarını qələmə alan hər bir yazar, həmin hekayələri nəşr etdirən və oxuculara çatdıran hər bir insan bu yaddaşın qorunmasına xidmət edir.
Bəzən bir kitab bir xalqın yaddaşında yeni bir qapı açır. “Səni necə tanıdım?” da məhz belə bir qapıdır: bizi şəhidlərimizin həyatına, onların doğmalarının dünyasına, qəhrəmanlığın arxasında dayanan insan talelərinə aparan mənəvi bir yol.
Bu yol davam etməlidir. Çünki tanıdığımız qəhrəmanı unutmuruq, unutmadığımız qəhrəmanı isə gələcək nəsillərə tanıdırıq.
Şəhidlərimizin əziz xatirəsi daim yaşasın! Onların ömür salnamələrini gələcək nəsillərə çatdırmaq naminə görülən bütün xeyirxah işlərə uğurlar arzulayırıq.

Şəmsiyyə Musaqızı,
Əməkdar jurnalist
18.10.2026 Bakı