Dünyanın ən ağır yükü insanın çiyinlərində daşıdığı deyil, ruhunun dərinliklərində, heç kimin görmədiyi qaranlıq künclərdə təkbaşına çəkdiyi mənəvi acılardır. Fiziki ağrını bölüşmək, dərmanla sakitləşdirmək mümkündür. Lakin insanın öz içində, tənha halda yaşadığı mənəvi əzabların nə bir resepti var, nə də səsi. Bu, insanın öz-özü ilə qaldığı tək adamlıq bir zindandır.


Çağdaş dünya insanı minlərlə insanın, səs-küyün və sosial əlaqələrin içinə atır. Lakin qəribə olan budur ki, insan ən böyük mənəvi ağrını elə bu izdihamların içində, tamamilə tənha olanda çəkir. İnsanlar arasında olub, anlaşıla bilməmək ruhu ən çox incidən amildir. Ətrafındakı hər kəsə gülümsəyən, normal həyatına davam edən şəxs evə qayıdıb qapını arxasından bağlayanda daxilindəki fırtına ilə başbaşa qalır. Bu tənha acı heç bir xarici müdaxilə qəbul etmir; o, yalnız sahibini yandırır.

Tənhalıqda çəkilən mənəvi acının ən ağır tərəfi insanın özü ilə apardığı amansız dialoqlardır. İnsan gecələr yatağında uzanarkən keçmişin səhvlərini, itkilərini, xəyanətlərini və gələcəyin qeyri-müəyyənliyini təkbaşına sorğulayır. Bu anlarda insanın daxilində böyük bir məhkəmə qurulur. İttihamçı da, müttəhim də, hakim də insanın özüdür. Səsin xaricə çıxmadığı bu daxili fəryad insanı mənəvi cəhətdən tükədir. Kənardan tamamilə sakit görünən bir insanın daxilində hər gün bir dünya dağılır.



Tənha acı çəkən insan həm də böyük bir aktyora çevrilir. O, cəmiyyətin "xoşbəxt olmalısan" təzyiqinə tabe olaraq hər gün üzünə güclü və şən insan maskası taxır. Çünki bilir ki, daxilindəki qaranlığı və ağrını başqalarına izah etmək çox çətindir, bəzən isə tamamilə imkansızdır. İnsanlar çox vaxt dərin mənəvi mövzuları dinləməkdən qaçırlar. Bu səbəbdən insan ağrısını gizlətməyi, onu təkbaşına həzm etməyi seçir. Bu gizlilik isə ağrının köklərini daha da dərinləşdirir.

Bütün bu ağır və qaranlıq tərəflərinə rəğmən, insanın tənhalıqda çəkdiyi mənəvi acılar onun həqiqi reallığı ilə qarşılaşdığı nöqtədir. Bu acı insanı illüziyalardan xilas edir, ona kim olduğunu və həyatda nəyin həqiqətən vacib olduğunu göstərir. Tənhalıqda çəkilən əzab ruhu saflaşdırır, insanı daha dözümlü və müdrik edir. Ruhun bu gizli yaraları çətin də olsa, zamanla insana öz daxili gücünü kəşf etməyə imkan verir. Çünki ən qaranlıq gecəni təkbaşına keçirən insan, səhərin işığına hamıdan daha çox dəyər verməyi öyrənir.