Müasir Azərbaycan nəsrində tarixi yaddaşın, milli kimliyin və mənəvi irsin bədii təcəssümü son illərin əsas mövzu istiqamətlərindən birinə çevrilib. Bu baxımdan tanınmış yazıçı-publisist, şair-jurnalist Pünhan Şükürün "Xudavəng əfsanəsi" əsəri təkcə bədii təxəyyülün məhsulu deyil, həm də Azərbaycanın postmüharibə dövrünün ideya-estetik mənzərəsini əks etdirən əhəmiyyətli nəsr nümunəsi hesab etmək olar. Əsərin mərkəzində dayanan Xudavəng məbədi, sadəcə, coğrafi məkan deyil; o, tarixin, inancın, milli yaddaşın və mənəvi varisliyin rəmzi kimi təqdim olunub.
P.Şükür publisistik təcrübəsini bədii təfəkkürlə uğurla sintez etməyi bacarıb. Məhz buna görə də müəllif əsərdə faktla bədii təxəyyül arasında təbii harmoniya yaradıb. O, tarixi hadisələri quru xronika kimi deyil, insan taleləri fonunda təqdim edib. Oxucu hadisələri, sadəcə, izləmir, onları yaşayır, qəhrəmanların daxili aləmi ilə birlikdə hiss edir.

Əsərin ən mühüm uğurlarından biri Udi xalqının tarixi və mənəvi dünyasının Azərbaycan multikulturalizmi kontekstində təqdim edilməsidir. Müəllif göstərib ki, müxtəlif dini və etnik köklərə malik insanların taleyi vahid Vətən anlayışı ətrafında birləşib. Bu ideya əsərin yalnız bədii deyil, həm də ictimai-fəlsəfi dəyərini artırıb. Udi xalqının Alban irsinə bağlılığı, Xudavəng məbədinin taleyi və milli-mədəni varislik məsələləri əsərdə yüksək vətəndaş mövqeyi ilə işıqlandırılıb.
Povestin süjet xətti zahirən sevgi motivi üzərində qurulsa da, müəllif romantik münasibətləri daha böyük ideyanın ifadə vasitəsinə çevirə bilib. Cömərd və Əsmərin taleyi fərdi hisslə ictimai məsuliyyətin toqquşmasını nümayiş etdirib. Burada sevgi yalnız iki insanın münasibəti deyil, həm də Vətənə, müqəddəs irsə və mənəvi köklərə sədaqətin poetik ifadəsi ıks olunub.

Pünhan Şükürün dili sadə, axıcı və publisistik dinamizmlə zəngindir. O, ağır ritorikaya varmadan obrazlı ifadələr, canlı təsvirlər və emosional təsir gücü ilə oxucunu mətnin daxilinə çəkə bilib. Təbiət təsvirləri, dini məkanların bədii portreti və tarixi hadisələrin emosional təqdimatı müəllifin müşahidə qabiliyyətini və sözə hakimiyyətini nümayiş etdirir.
Əsərin mühüm xüsusiyyətlərindən biri də onun ideoloji yükünün bədii estetikaya qurban verilməməsidir. Müəllif vətənpərvərlik hissini pafosla deyil, insan taleləri və mənəvi seçimlər vasitəsilə təqdim edib. Bu isə əsərin təsir gücünü artırır və onu təbliğat mətnindən fərqləndirərək əsl bədii nümunəyə çevirib.

"Xudavəng əfsanəsi" həm də Azərbaycanın mədəni diplomatiyasına xidmət edən əsərlərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Burada Alban irsi, Xudavəng monastırının tarixi əhəmiyyəti və Udi xalqının mənəvi varisliyi bədii dillə təqdim olunur. Belə əsərlər milli yaddaşın qorunmasına, tarixi həqiqətlərin gələcək nəsillərə çatdırılmasına xidmət edir.
"Xudavəng əfsanəsi" müasir Azərbaycan nəsrində milli yaddaşı, tarixi həqiqətləri və mənəvi dəyərləri bədii-estetik müstəvidə uğurla birləşdirən sanballı əsərlərdən biridir. Pünhan Şükür bu kitabı ilə sübut edib ki, tarixi mövzu yalnız keçmişi xatırlatmaq üçün deyil, gələcəyin milli şüurunu formalaşdırmaq üçün də yazılır. Əsər oxucunu düşündürür, mənəvi köklərinə qaytarır və tarixə yeni baxış formalaşdırır.
Bu mənada "Xudavəng əfsanəsi" yalnız bir povest deyil, milli yaddaşın, mənəvi irsin və Azərbaycançılıq ideyasının bədii manifesti kimi dəyərləndirilə bilər.



Azərbaycan ədəbiyyatında elə mövzular var ki, onlar yalnız bədii təxəyyülün məhsulu kimi deyil, xalqın tarixi yaddaşının daşıyıcısı kimi meydana çıxır. Belə mövzuların taleyi yazıçının istedadından, mövqeyindən və məsuliyyət hissindən asılı olur. Tarixə müraciət etmək asandır, lakin tarixi bədii həqiqət səviyyəsinə yüksəltmək, onu insanın mənəvi aləminin ayrılmaz hissəsinə çevirmək artıq sənətkar məsuliyyətidir. Bu mənada Pünhan Şükürün "Xudavəng əfsanəsi" kitabı məhz bu məsuliyyət hissindən doğan əsərlər sırasına daxil etmək mümkündür.
Bu əsər ilk baxışda Xudavəng məbədi ətrafında dolaşan hadisələrin bədii təsviri təsiri bağışlasa da, müəllifin məqsədi daha genişdir. Burada söhbət yalnız bir tarixi abidədən getmir. Xudavəng müəllif üçün zamanın yaddaşı, xalqın ruhu və milli kimliyin daş yaddaşıdır. O, əsərin bütün ideya yükünü məhz bu rəmz üzərində qurub. Daş divarlar danışmır, amma tarix danışır; kitabın əsas məziyyəti də bu tarixin səsini eşitdirə bilməsindədir.



Onun yaradıcılığında faktın çəkisi həmişə hiss olunur. Lakin "Xudavəng əfsanəsi"nin uğuru ondadır ki, müəllif faktı bədii təxəyyülün kölgəsində itirməyib, eyni zamanda onu quru sənəd səviyyəsində də saxlamayıb. Fakt obrazın, obraz isə ideyanın xidmətinə keçir. Bu isə nəsr üçün mühüm keyfiyyətdir.
Əsərdə tarixi hadisələr xronoloji ardıcıllıqla deyil, mənəvi ardıcıllıqla inkişaf edir. Müəllif keçmişi indiki zamanın gözü ilə qiymətləndirməyə çalışmayıb. Əksinə, keçmişi olduğu kimi təqdim edib onun bugünkü insan üçün nə demək olduğunu düşünüb. Oxucu hadisələrin içərisində tarixi öyrənmir, tarixin içərisində insanı tanıyır. Əsl ədəbiyyat da məhz bunu bacarmalıdır.
Kitabın diqqəti cəlb edən cəhətlərindən biri müəllifin milli yaddaş anlayışına münasibətidir. O, yaddaşı yalnız arxiv sənədlərində və ya qədim daş kitabələrdə axtarmır. Yaddaş insanların taleyində, sevgisində, inamında, sədaqətində yaşayır. Xudavəng burada daşdan tikilmiş bina olmaqdan çıxaraq mənəviyyatın simvoluna çevrilir.

Əsərin kompozisiyası kifayət qədər bütöv təsir bağışlayır. Süjetin mərkəzində duran hadisələr oxucunu yalnız maraqlandırmır, həm də düşündürür. Müəllif hadisələri süni dramatizmlə yükləməyib. Əksinə, həyatın öz ritmini qorumağa çalışıb. Elə buna görə də əsərin emosional təsiri təbii görünür.
Ədəbi əsərin dəyərini müəyyən edən əsas meyarlardan biri obrazların inandırıcılığıdır. "Xudavəng əfsanəsi"ndə müəllif qəhrəmanlarını yalnız müəyyən ideyanın daşıyıcısı kimi təqdim etməyib. Onların hər biri daxili tərəddüdləri, hissləri, seçimləri ilə yaşayır. Oxucu onları müəllifin yaratdığı sxem kimi yox, canlı insanlar kimi qəbul edib. Bu keyfiyyət müəllifin müşahidə qabiliyyətindən və psixoloji təsvir imkanlarından xəbər verir.
Kitabın bədii dilinə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır. Pünhan Şükür ağır və mürəkkəb ifadələr arxasında gizlənməyə çalışmayıb. Onun dili sadədir, lakin sadəlik burada bəsitlik demək deyil. Cümlələrin axıcılığı, təsvirlərin təbiiliyi, dialoqların canlılığı göstərir ki, müəllif dil üzərində ciddi işləyib. Bəzən publisistik intonasiya özünü hiss etdirsə də, bu, əsərin ümumi bədii ahəngini pozmur.
Əsərin mühüm məziyyətlərindən biri də müəllifin vətənpərvərlik mövzusuna münasibətidir. Burada vətən sevgisi pafoslu çağırışlarla deyil, insan talelərinin təbii axarı ilə təqdim olunub. Əsl vətənpərvərlik insanın öz torpağına, tarixinə və mənəvi irsinə sədaqətidir.



Ədəbiyyatın ən mühüm missiyalarından biri tarixi yalnız hadisələr toplusu kimi təqdim etmək deyil, onu insanın mənəvi yaddaşına çevirməkdir. Tarix arxiv sənədlərində yaşayanda fakt olur, bədii sözün süzgəcindən keçəndə isə milli yaddaşa çevrilir. Pünhan Şükürün "Xudavəng əfsanəsi" də məhz bu baxımdan diqqət çəkən əsərlərdən biridir.
Biz burada konkret misallar çəkə bilməsək belə kitabın ruhu bizə də, oxucuya da bəllidir. Müəllif Xudavəngi yalnız qədim memarlıq abidəsi kimi təqdim etməyib. Bu məkan əsərdə xalqın tarixini, inancını, mənəvi bütövlüyünü və milli kimliyini özündə yaşadan bir rəmz kimi çıxış edir. Yazıçı hadisələrin zahiri təsvirindən daha çox onların daxili mənasına nüfuz etməyə çalışıb. Elə buna görə də oxucu kitabı vərəqlədikcə təkcə tarixi hadisələrlə deyil, həmin hadisələrin doğurduğu mənəvi düşüncələrlə də qarşılaşır.

Əsərin əsas uğurlarından biri müəllifin tarixi faktlarla bədii təxəyyül arasında yaratdığı tarazlıqdır. Tarix burada quru salnaməyə çevrilmir, əfsanə isə həqiqətdən uzaqlaşmır. Bu iki başlanğıc biri-birini tamamlayaraq əsərin ideya-estetik bütövlüyünü formalaşdırır.
Əsərdə xalq yaddaşından gələn motivlərin, folklor elementlərinin və poetik təsvirlərin yerində işlədilməsi mətnə xüsusi milli koloriti bəxş edir. Müəllif oxucunu pafosla deyil, səmimiyyətlə təsirləndirməyə çalışır və bu cəhət əsərin inandırıcılığını artırır.
Kitabın ideya mərkəzində vətən anlayışı dayanır. Lakin bu anlayış yalnız torpaq sevgisi ilə məhdudlaşmır. Burada vətən həm də tarixdir, mədəniyyətdir, mənəvi irsdir və insanın öz köklərinə bağlılığıdır. Müəllif göstərir ki, xalqın keçmişinə sahib çıxması onun gələcəyini də müəyyənləşdirən əsas amillərdəndir.

Tarixçi, tədqiqatçı, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü Nazim Tapdıqoğlunun redaktorluğu iləçap edilmiş "Xudavəng əfsanəsi" yalnız tarixi hadisələrdən bəhs edən əsər deyil, həm də milli yaddaşın qorunmasına çağırışdır. Pünhan Şükür keçmişi romantikləşdirməkdən daha çox, onu düşündürücü bədii həqiqətə çevirməyə nail olub. Oxucu əsəri bitirdikdən sonra təkcə hadisələri deyil, onların doğurduğu mənəvi məsuliyyəti də özü ilə aparır.
Bütövlükdə, Pünhan Şükürün "Xudavəng əfsanəsi" milli-mənəvi dəyərlərə söykənən, tarixi yaddaşı bədii sözün imkanları ilə yenidən canlandıran sanballı bir əsər təsiri bağışlayır. Müasir Azərbaycan nəsrində tarixi mövzuya marağın artdığı bir dövrdə bu kitab öz səmimiyyəti, ideya yükü və bədii-estetik keyfiyyətləri ilə seçilir. Belə əsərlər oxucunu təkcə keçmişi öyrənməyə deyil, həm də milli yaddaşın dəyərini yenidən dərk etməyə sövq edir və məhz bu xüsusiyyəti ilə öz aktuallığını qoruyur.