Bu yazını işləməzdən əvvəl bir məsələyə diqqət çəkmək istədim. Mən həmişə Basqalımın adına şərəf gətirən, onu Vətəndən uzaqlarda ləyaqətlə təmsil edən və özünü bir basqallı kimi təsdiq edən ziyalılarımızla fəxr etmişəm. Eşidəndə ki, Bəxtiyar Siracov da əslən basqallııdr, sevincim köksümə sığmadı. Onunla şəxsən tanış deyiləm. İsmayıllı Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının Basqal qəsəbə inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəsi Novruz Əsədovun feysbuk səhifəsindəki paylaşımından bəlli oldu ki, həmyerlimizin ad günüdür. Jurnalistlik fəaliyyətim dövründə çox adamdan yazmışam, tanıdığım da olub, tanımadığım da. Dostlarımın məsləhət bildikləri insanlar da olub. Fikirləşdim ki, niyə Bəxtiyar Siracovdan yazmayım? Odur ki, bir az götür-qoy etdim, Novruz müəllimin məlumatlarını, eləcə də internet axtarışlarımı da ortaya qoydum və bu yazını yazmağa başladım.



Bəzən insanın böyüklüyünü yaşadığı ölkənin sərhədləri ilə ölçmək olmur. Elə insanlar var ki, doğulduqları torpaqdan min kilometrlərlə uzaqda yaşasalar da, ürəklərində bir ovuc Vətən gəzdirirlər. Elə insanlar da var ki, adları dünyanın ən nüfuzlu elmi mərkəzlərində çəkilir, gördükləri işlər bəşəriyyətin taleyinə təsir göstərir, amma özlərini təqdim edəndə ilk növbədə kim olduqlarını, haradan gəldiklərini unutmurlar. Bəxtiyar Siracov belə insanlardandır. Onun həyatında elm dünyanın qapılarını açıb, Vətən sevgisi isə o qapılardan keçərkən kimliyini qoruyub saxlayıb.
1957-ci il oktyabrın 21-də Bakıda ziyalı ailəsində dünyaya göz açan Bəxtiyar Tahir oğlu Siracovun ömür yoluna nəzər salanda bir daha anlayırsan ki, insanın qazandığı ən böyük sərvət təkcə bilik, vəzifə, şöhrət deyil. Bunlar vacibdir, əlbəttə. Ancaq insanın bütün uğurlarının fövqündə dayanan başqa bir məqam da var: öz kökünə bağlı qalmaq, qazandığın uğuru doğulduğun torpağın adına da yazdırmaq, dünyanın harasında olursan-ol, özünü mənsub olduğun xalqın bir övladı kimi hiss etmək.

Məlum oldu ki, Bəxtiyar müəllimin uşaqlığı Bakı mühitində, ziyalı düşüncəsinin və elmə ehtiramın olduğu bir ailədə keçib. Anası Mehparə xanımın əslən İsmayıllının qədim Basqal qəsəbəsindən olması da bu ailə tarixinin maraqlı cizgilərindəndir. Basqal elə-belə yer deyil. Orada tarix daşların yaddaşında, sənətkarlıq insanların barmaqlarında, el adətləri isə nəsillərin mənəviyyatında yaşayır. Bir tərəfdə Bakının şəhər mədəniyyəti, digər tərəfdə Basqalın köklü el yaddaşı... İnsan bəzən özünün haradan gəldiyini yalnız illər keçəndən sonra daha dərindən anlayır. Kök dediyimiz şey də elə budur:



Bəxtiyar Siracovun həyatında elmin seçilməsi təsadüfi olmayıb. O, 1974-cü ildə Bakının 82 saylı orta məktəbini bitirərək Azərbaycan Dövlət Universitetinin Tətbiqi riyaziyyat fakültəsinə daxil olub, 1979-cu ildə ali təhsilini başa vurub. Sonra Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Kibernetika İnstitutunda çalışmağa başlayıb. Onun elmi axtarışları Moskvaya, Rusiya Elmlər Akademiyasının Hesablama Mərkəzinə, daha sonra Bratislavaya, Slovakiya Elmlər Akademiyasına qədər uzanıb. 1990-cı ildə elmi işini müdafiə edərək fizika-riyaziyyat elmləri namizədi alimlik dərəcəsini alıb.
Bunlar bioqrafiyanın rəsmi sətirləridir. Amma hər rəsmi sətrin arxasında insanın görünməyən zəhməti dayanır. Oxunan kitablar, gecələr boyu davam edən axtarışlar, cavabı tapılmayan suallar, yenidən başlanılan işlər, bəzən də heç kimin görmədiyi yorğunluqlar... Elm insanın qarşısına qırmızı xalça sərmir. Elm səbir istəyir, dəqiqlik istəyir, səhvini etiraf etmək cəsarəti istəyir. Riyaziyyat isə, xüsusilə, insanın hisslərinə güzəştə getmir. Burada nəticə arzu ilə deyil, bilik və məntiqlə əldə olunur.
Bəxtiyar Siracov bu yolu keçərək özünü yalnız bir ölkənin elmi mühitində deyil, beynəlxalq miqyasda təsdiqləyib. 1990-cı illərdə Avstriyada işləməyə başlayıb, 1995-ci ildən isə Vyanada yerləşən Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentlikdə — AEBA-da fəaliyyətini davam etdirib. İnformasiya sistemlərinin yaradılması, məlumatların etibarlı toplanması, ötürülməsi, qorunması və emalı kimi mürəkkəb sahələrdə çalışıb. Sonralar Agentliyin proqram təminatının hazırlanması istiqamətində rəhbər vəzifələrdən birini tutub.

Dünya böyükdür, amma onun təhlükəsizliyi bəzən insanların heç vaxt görmədiyi laboratoriyalarda, hesablama mərkəzlərində, monitorların qarşısında görülən işlərdən asılı olur. Müasir dövrdə elm yalnız kəşf etmək deyil, kəşfin hansı məqsədə xidmət edəcəyini də müəyyənləşdirmək məsuliyyətidir. Atom enerjisi insanlığa işıq, istilik, tibbi imkanlar və yeni texnologiyalar bəxş edə bilər. Ancaq eyni enerji müharibənin, dağıntının, insan həyatına yönələn təhlükənin vasitəsinə də çevrilə bilər. Deməli, məsələ təkcə enerjini əldə etməkdə deyil, onu ağılın, məsuliyyətin və sülhün xidmətində saxlamaqdadır.
AEBA-nın missiyası da məhz bu zərurətdən doğur. Təşkilat nüvə materiallarının və texnologiyalarının hərbi məqsədlərlə istifadəsinin qarşısını almağa, atom enerjisinin dinc məqsədlər üçün təhlükəsiz tətbiqinə kömək göstərməyə çalışır. B.Siracovun uzun illər ərzində bu missiyaya xidmət edən komandada çalışması onun peşəkar fəaliyyətinin əhəmiyyətini göstərir. Çünki sülh yalnız siyasi bəyanatlarla qorunmur. Sülhün elmi, texniki, hüquqi və mənəvi dayaqları var. O dayaqların möhkəmlənməsində hər bir mütəxəssisin öz payı olur.
2005-ci il. Bəşəriyyətin ən nüfuzlu mükafatlarından biri olan Nobel Sülh Mükafatı Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyə və onun o zamankı baş direktoru Məhəmməd əl-Baradeyə verilib. Mükafatın təqdim edilməsində əsas məqsəd nüvə enerjisinin hərbi məqsədlərlə istifadəsinin qarşısının alınması və onun dinc məqsədlər üçün təhlükəsiz tətbiqinə göstərilən xidmətləri qiymətləndirmək olub. Bəxtiyar Siracov da Agentliyin bu uğura imza atan əməkdaşlarından biridir və həmin tarixi nailiyyətin iştirakçısıdır.
Burada bir məqamı dəqiqləşdirmək lazımdır: Bəxtiyar Siracov Nobel Sülh Mükafatını ayrıca fərdi laureat kimi deyil, mükafata layiq görülmüş AEBA kollektivinin əməkdaşı kimi qazanıb. Bu fərq onun əməyinin əhəmiyyətini azaltmır. Əksinə, böyük elmi və humanitar məqsədlərə xidmət edən kollektivlərin uğurunda hər bir mütəxəssisin məsuliyyətini xatırladır. Nobel mükafatı bir insanın adını dünyaya tanıtdıra bilər, amma onun arxasında çox vaxt yüzlərlə insanın illərlə davam edən əməyi dayanır.
Bəxtiyar müəllimin adı da məhz belə bir beynəlxalq elmi və humanitar fəaliyyətlə bağlıdır. Onun uğurunda Azərbaycan elminin ənənələrinin, Bakı Dövlət Universitetində aldığı təhsilin, müxtəlif elmi mərkəzlərdə qazandığı təcrübənin və şəxsi zəhmətinin payı var. Bu, həm də Azərbaycan gəncliyinə verilən mühüm bir mesajdır:



Əksinə, öz köklərinə arxalanaraq dünya miqyasında düşünmək, beynəlxalq elmi dilə yiyələnmək, öz biliyini bəşəriyyətin problemlərinin həllinə yönəltmək mümkündür.
Ancaq Bəxtiyar Siracov haqqında yazarkən söhbəti yalnız elmi nailiyyətlər və Nobel mükafatı ilə bitirmək olmaz. Onun həyatını səciyyələndirən ən təsirli cəhətlərdən biri Vətənə münasibətidir. Xaricdə yaşayan bir çox insan üçün zaman keçdikcə doğma torpaq xatirəyə çevrilə bilər. Ünvanlar dəyişir, gündəlik həyat başqa ritmə düşür, övladlar başqa ölkələrdə təhsil alır, insanın ətrafını fərqli dillər, fərqli mədəniyyətlər əhatə edir. Amma elə adamlar da var ki, məsafə onların Vətənlə bağlarını zəiflətmir.
B.Siracovun sözləri bu mənada xüsusilə diqqətəlayiqdir: “Həmişə vətənə bağlı olmuşam, bura ilə bağlarımı qoparmamışam. Həmişə azərbaycanlı kimi yaşamışam və davranmışam. Hara getsəm də, Azərbaycan ürəyimdədir. Hələ də Azərbaycan vətəndaşıyam, pasportumu saxlamışam”.
Bu sözlərdə gurultulu vətənpərvərlik nümayişi yoxdur. Burada daha sakit, daha təbii, daha inandırıcı bir bağlılıq var. İnsan öz Vətənini sevdiyini hər dəfə ucadan söyləməyə bilər. Bəzən onun kimliyi gündəlik davranışında, dilində, münasibətlərində, özünü təqdim etmə tərzində yaşayır. Vətən sevgisi də hər zaman tribunadan deyilən söz deyil; bəzən insanın ömrü boyu qoruduğu sədaqətdir.
Azərbaycan pasportunu saxlamaq, özünü Azərbaycan vətəndaşı kimi hiss etmək, harada yaşamağından asılı olmayaraq milli kimliyini qorumaq — bunlar ilk baxışda adi görünə bilər. Ancaq insanın ömrü uzun bir yolçuluqdur və bu yolçuluqda nəyi özü ilə apardığı çox şeyi müəyyənləşdirir. Kimisi var-dövlətini, kimisi vəzifəsini, kimisi keçmişinin xatirələrini qoruyur. Bəxtiyar Siracovun söylədiyi fikirdə isə insanın öz mənəvi ünvanını qoruması var.
Vətən yalnız doğulduğun şəhərin küçələri, uşaqlıqda gəzdiyin həyətlər, tanıdığın adamlar deyil. Vətən həm də insanın daxilində daşıdığı yaddaşdır. O yaddaşın içində ananın səsi, ata ocağının istiliyi, ana dilinin doğmalığı, uşaqlıq illərinin işığı, xalqının sevinci və ağrısı var. İnsan dünyanın hansı şəhərində yaşasa da, həmin yaddaş onunla birgə yol gedir. Bəzən bir söz, bir mahnı, doğma bir adama rast gəlmək illərin arxasında qalan hissləri oyadır. Və insan anlayır ki, coğrafi məsafə ilə mənəvi məsafə heç də həmişə üst-üstə düşmür.
Bəxtiyar Siracovun həyatında Azərbaycanla bağlılığın başqa bir tərəfi də var: o, ölkəmizi beynəlxalq elmi mühitdə təmsil edən, fəaliyyəti ilə Azərbaycanın adını nüfuzlu bir təşkilatın tarixində yaşadan alimdir. Dünyada xalqı tanıtmağın müxtəlif yolları var. Bəziləri bunu incəsənətlə, bəziləri idmanla, bəziləri siyasi fəaliyyəti ilə edir. Alim isə xalqını biliyi, düşüncəsi və yaratdığı elmi nəticələrlə tanıdır. Onun uğuru yalnız şəxsi bioqrafiyasına yazılmır; həmin uğur doğulduğu ölkənin insan potensialı haqqında da təsəvvür yaradır.
Buna görə



gənclərimiz üçün də əhəmiyyətlidir. Bu yol göstərir ki, böyük məqsədlərə çatmaq üçün əvvəlcə bilik qazanmaq, sonra həmin biliyi zəhmətlə möhkəmləndirmək, nəhayət, onu faydalı işə çevirmək lazımdır. Dünyanın nüfuzlu təşkilatlarında çalışmaq, beynəlxalq layihələrdə iştirak etmək, müxtəlif ölkələrdən olan mütəxəssislərlə bir komandada işləmək yalnız istedadla mümkün olmur. Bunun üçün məsuliyyət, peşəkarlıq, intizam və insanlarla işləmək bacarığı da lazımdır.
Bir də mənəvi dayaq məsələsi var. İnsan harada uğur qazanırsa-qazansın, özünü tanımaqdan, kimliyini anlamaqdan uzaq düşməməlidir. Çünki dünya səni peşənə, vəzifənə, biliyinə görə qiymətləndirə bilər, amma sən özün özünü yalnız bunlarla ölçməməlisən. İnsanın daxilində bir ölçü də olmalıdır: mən haradan gəlmişəm, kimlərin övladıyam, hansı dilin, hansı mədəniyyətin, hansı tarixin daşıyıcısıyam? Bəxtiyar Siracovun Vətənə bağlılığı barədə söylədikləri bu suallara verilən səmimi cavab kimi səslənir.
Təqvimdəki bir tarix, əslində, bir insanın həyat yoluna yenidən nəzər salmaq fürsətidir. Bəxtiyar Siracovun ömür yolu elmə sədaqətin, peşəkarlığın, beynəlxalq əməkdaşlığın və milli kimliyə bağlılığın bir araya gəldiyi yoldur. O öz fəaliyyəti ilə göstərir ki, azərbaycanlı olmaq dünya vətəndaşı olmaqla ziddiyyət təşkil etmir. İnsan eyni zamanda həm doğma torpağının övladı, həm də bəşəriyyətin ortaq gələcəyi üçün çalışan mütəxəssis ola bilər.
Dünya bu gün sülhdən danışır, amma sülhü qorumaq üçün hər gün konkret işlər görülməlidir. Elmi bilik, məsuliyyətli qərarlar, beynəlxalq etimad və insan həyatına hörmət həmin işlərin əsasını təşkil edir. Bəxtiyar Siracovun uzun illər ərzində fəaliyyət göstərdiyi sahənin mənası da buradadır: gücün dağıtmaq üçün deyil, yaratmaq üçün istifadə edilməsinə xidmət etmək. Bəlkə də insanın böyüklüyü elə bu nöqtədə üzə çıxır. O, öz biliyini yalnız şəxsi uğuruna çevirmir, onu daha böyük məqsədin xidmətinə verir. Öz adını tanıdır, amma gəldiyi yeri unutmur. Dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayır, beynəlxalq elmi mühitdə çalışır, amma mənəvi ünvanını dəyişmir.

Bəxtiyar Siracovun doğum günü münasibətilə haqqında yazılan hər səmimi sözün arxasında bir arzu dayanır: Azərbaycan övladlarının elmi uğurları artsın, dünyada qazandıqları hörmət xalqımızın nüfuzunu daha da yüksəltsin, gənclərimiz biliyin gücünə inansınlar. Qoy hər bir gənc başa düşsün ki, insanın harada doğulması onun imkanlarının sərhədi deyil. Əsas məsələ haradan başladığını unutmadan hara gedəcəyini müəyyənləşdirməkdir.
Vətən bəzən bir şəhərdir, bəzən bir kənd, bəzən ana dilində eşitdiyin bir kəlmə. Bəzən də insanın ömrü boyu qoruduğu mənəvi sədaqət. Bəxtiyar Siracovun həyatından çıxan ən mühüm nəticə budur: insan dünyanın harasında olursa-olsun, öz köklərini yaşada, biliyi ilə bəşəriyyətə xidmət edə və doğulduğu torpağın adını ləyaqətlə daşıya bilər. Çünki Vətən yalnız xəritədə göstərilən yer deyil. Vətən insanın ürəyində qoruduğu, ömrü boyu özü ilə apardığı müqəddəs ünvandır.
Və sonda bird aha qeyd edək ki, AEBA və onun baş direktoru Məhəmməd əl-Baradey 2005-ci ildə Nobel Sülh Mükafatına layiq görülüblər. Bəxtiyar Siracov həmin mükafatı ayrıca fərdi laureat kimi deyil, Agentliyin mükafatlandırılmış kollektivinin əməkdaşı kimi qazanıb. Onun təhsili və peşə fəaliyyəti haqqında məlumatlar Azərbaycan elmi mənbələrində də təsdiqlənir.

Daşdəmir ƏJDƏROĞLU