Azərbaycanın qədim sənət yaddaşı olan aşıq musiqisi, əsrlər boyu millətin dərdini, sevincini, qəhrəmanlıq silsiləsini tellərin sədasına köçürən müqəddəs bir irsdir. Bu sənət sadəcə musiqi deyil; o, xalqın fəlsəfəsi, dili və kimliyidir. Ulu ozan sənətinin ən saf, ən coşqun bulaq kimi qaynadığı məkanlardan biri isə heç şübhəsiz, hüsnükar gözəlliyi ilə seçilən, uca dağlar qoynunda məskən salmış məğrur Gədəbəy torpağıdır. Gədəbəy təbiətinin əsrarəngiz füsunkarlığı hər zaman bədii təfəkkürün inkişafına təkan vermiş, bu torpaq Azərbaycan mədəniyyətinə neçə-neçə ustad sənətkarlar bəxş etmişdir. Zaman keçir, nəsillər dəyişir, bu torpağın yetişdirdiyi ustad aşıqların çoxu bu gün haqq dünyasına qovuşub. Lakin onların buraxdığı mənəvi irs yetim qalmır. Bu gün Gədəbəy aşıq mühitinin layiqli davamçıları ustad-şəyird ənənələrini qoruyaraq sənətin odunu sönməyə qoymur, onu gələcək nəsillərə daşıyırlar. Belə fədakar və ustad sənətkarlardan biri də özünəməxsus ifası və zəngin yaradıcılığı ilə seçilən Aşıq Altay Məmmədlidir.

Aşıq Altay sənətdə ustad fəlsəfəsinə dərindən bağlı bir sənətkardır. Baxmayaraq ki, o, böyük ustad Aşıq Əkbər Cəfərova birbaşa şəyirdlik etməyib, lakin mənəvi bağlar bəzən fiziki yaxınlıqdan daha güclü olur. Aşıq Altayın hər zaman iftixarla dediyi bu sözlər sənətə olan sonsuz ehtiramın göstəricisidir: “Mən Aşıq Əkbər Cəfərova şəyirdlik etməsəm də, onu özümə mənəvi ustad sayıram. Nə öyrənmişəmsə, Aşıq Əkbərin lent yazılarından, plastinkalarına qulaq asa-asa öyrənmişəm”. Bu etiraf, klassik irsə dərindən bələd olmağın və sənətkar məsuliyyətinin ən gözəl nümunəsidir. Aşıq Altay Məmmədli sadəcə mükəmməl bir ifaçı deyil, həm də daxili dünyası zəngin olan yaradıcı aşıqdır. O, sazın sehrini sözün qüdrəti ilə birləşdirməyi bacarıb. İndiyə qədər aşıq şeir şəkillərinin müxtəlif formalarında (qoşma, gəraylı, təcnis, ustadnamə və s.) 500-dən çox şeir nümunəsi qələmə alıb.
Onun poetik dünyası həm lirik incəliyi, həm də dağların əzəmətini özündə daşıyır. Şair aşığın lirik qəhrəmanı gah sevgilisinin vəsfini göylərə qaldırır:



Gah da ayrılığın gətirdiyi kədəri təbiətin harmoniyası ilə eyniləşdirir, sazın tellərini sızladır:



Sənətkarın yaradıcılığında xatirələr, keçmişə boylanış və sevginin klassik elementləri də xüsusi yer tutur. Sevgilinin bənzərsiz gözəlliyini vizual boyalarla təsvir edən aşığın bu misraları sənətdəki xələflik ənənələrinin canlı sübutudur:


Aşıq Altayın poeziyası sadəcə lirikadan ibarət deyil; o, həm də zamanın nəbzini tutan, insan xarakterini süzgəcdən keçirən dərin bir hikmət xəzinəsidir. Sənətkarın yaradıcılığında "Yaxşı adam" fəlsəfəsi fədakarlığın, dözümün və mənəvi ucalığın simvoludur. O, naşılığın, nadanlığın törətdiyi fəsadları cəmiyyətin ən böyük ağrısı kimi qələmə alır:



Aşıq həm də keçdiyi ömür yoluna sənətkar süzgəcindən baxaraq, həyatın sınaqlarını, vəfasız dostların acısını səmimiyyətlə dilə gətirir. Dünyadan "düz" gəlib, "düz" getməyi hər şeydən uca tutur:



Aşığın bədii təfəkküründə mikrokosmos və makrokosmos anlayışları, yəni insanın daxili dünyası ilə kainatın böyüklüyü heyrətamiz bir fəlsəfi dillə ifadə olunur. Onun nəzərində ən böyük sirlər elə insanın özündə və təbiətin daxilində gizlənmişdir:



Aşıq Altay şeirlərində zəhmətə, el-obaya bağlı, alnının təri ilə yaşayan kamil insan obrazını canlandırır. Bu sətirlər sənətkarın real həyat müşahidələrinin və xalq adamına olan hörmətinin güzgüsüdür:



Bu kamil insanların sığındığı məkan ise sənətkarın baş tacı etdiyi dağlardır. Dağlar onun şeirlərində sadəcə bir relyef deyil, dörd fəsli ilə insanın həm sevincini, həm də çiyinlərindəki ağır zülm zəncirini daşıyan canlı bir varlıqdır. Ariflərlə nadanların dünyaya baxışındakı təzadı aşıq belə ifadə edir:



Milli musiqimizin inkişafındakı xidmətlərinə görə Aşıq Altayın ifasında Dövlət Televiziyası və Radiosunun Səsyazma arxivində 30-dan cox aşıq havası qızıl fonda daxil edilərək qorunur. O, eyni zamanda bir neçə sənədli televiziya filmində çəkilərək aşıq sənətinin vizual yaddaşda da yaşamasını təmin edib. Azərbaycan aşıq sənətinin beynəlxalq miqyasda tanınması isə dövlətimizin milli mədəniyyətə verdiyi yüksək dəyərin bəhrəsidir. Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın təşəbbüsü və böyük səyləri nəticəsində Azərbaycan aşıq sənəti YUNESKO-nun Qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir. Bu tarixi hadisədən sonra milli sənətimizin dünyaya fəxr sədaları yayılmağa başladı. Məhz bu uğurlu dalğanın davamı olaraq, Aşıq Altay 2009-cu ilin mart və may aylarında Fransaya dəvət qazanmış, dünyanın ən məşhur muzeylərindən biri olan Luvr muzeyində və digər mötəbər beynəlxalq tədbirlərdə uğurlu çıxışlar edərək Azərbaycan sazını Avropanın mərkəzində qürurla səsləndirmişdir. Fransız tamaşaçısı Gədəbəy dağlarının havasını, ustadların nəfəsini məhz onun ifasında duymuşdur.
Lakin hər bir sənətkar harda olursa-olsun, qəlbi həmişə doğulduğu torpaqla, kəndlə döyünür. Aşıq Altay yaradıcılığının fəlsəfi zirvəsi bəlkə də ömrün payızında doğma yurd həsrəti və zamanın amansızlığı qarşısındakı ləyaqətli duruşdur:



Ömür tükənsə də, aşıq sənətinə, saza və sözə verilən dəyər əbədidir. Aşıq Altay Məmmədli kimi yaradıcı sənətkarlar öz ömürlərini xalqın mədəniyyət ömrünə calayırlar. Nə qədər ki Gədəbəyin dağları var, nə qədər ki o dağların qoynunda sazın simi dil açır, bu qədim sənət yaşayacaq və dünyanı fəth etməkdə davam edəcəkdir.
Hüseyn İsaoğlu,
yazıçı-publisist,
AYB-nin və AJB-nin üzvü