✍ Sevil Azadqızı

Valideyn insanın bu dünyadakı ilk müəllimi, ilk dayağı, ilk mərhəmət ünvanıdır. İnsan həyatı gözlərini açdığı andan etibarən ana və atanın sevgisi ilə əhatələnir. Uşağın ilk addımında onun əlindən tutan, ilk sözündə sevincdən kövrələn, xəstələnəndə gecələr başının üstündə keşik çəkən, uğur qazandıqda ondan daha çox sevinən məhz valideyndir. Buna görə də valideynə ehtiram yalnız ailə daxilində yerinə yetirilməli olan bir vəzifə deyil, insanın mənəvi dünyasını göstərən ən mühüm xüsusiyyətlərdən biridir.
Valideynə hörmətin təməli insanın ailədə aldığı tərbiyə ilə qoyulur. Uşaq böyüklərə münasibəti ilk növbədə ata-anasından öyrənir. Əgər ailədə yaşlı insanın sözü dinlənilir, onun zəhməti qiymətləndirilir, anaya məhəbbət, ataya hörmət göstərilirsə, uşaq da həmin davranışları təbii şəkildə mənimsəyir. Əksinə, valideyninə qarşı kobud davranan, onun sözünü eşitməyən, zəhmətini kiçik görən insanın gələcəkdə cəmiyyətə münasibətində də mənəvi problemlərin yaranması mümkündür.
Valideynə ehtiram təkcə “ana” və “ata” sözlərini hörmətlə söyləməkdən ibarət deyil. Ehtiram insanın gündəlik davranışında görünür. Valideyn danışarkən sözünü kəsməmək, onun fikrinə dəyər vermək, ehtiyac duyduğu zaman yanında olmaq, zəhmətini yüngülləşdirmək, könlünü almaq, xəstələndikdə qayğı göstərmək, yaşlandıqda onu tək buraxmamaq, bütün bunlar valideynə ehtiramın müxtəlif ifadələridir.
Ana haqqında danışanda insanın söz ehtiyatı bəzən kifayət etmir. Çünki ana yalnız övlad dünyaya gətirən qadın deyil. Ana övladının ilk beşiyi, ilk duası, ilk təsəllisi, ilk sevincidir. Onun yuxusuz gecələrinin, çəkdiyi zəhmətin, ürəyində gizlətdiyi narahatlıqların sayı-hesabı yoxdur. Uşaq böyüdükcə ana onun böyüməsini öz həyatının ən böyük sevinci hesab edir.
Ana övladının ağrısını öz ağrısı kimi qəbul edir. Övladın üzündəki kiçik bir kədəri belə hiss edir. Bəzən heç nə demədən onun narahatlığını anlayır. Buna görə anaya ehtiram insanın vicdan borcudur. Ananın qəlbini qırmaq, onun göz yaşına səbəb olmaq, yaşlı vaxtında onu diqqətsiz qoymaq insanın öz mənəviyyatına vurduğu ağır zərbədir.
Atanın ailədəki rolu da əvəzsizdir. Ata ailənin dayağı, övladının yol göstərəni, çətin günlərdə arxasında dayanan gücdür. O, çox vaxt öz yorğunluğunu gizlədir, ailəsinin ehtiyaclarını təmin etmək üçün illərlə zəhmət çəkir. Bəzən övlad atasının çəkdiyi zəhmətin böyüklüyünü yalnız özü ailə qurduqdan, həyatın məsuliyyətini çiyninə götürdükdən sonra anlayır.
Atanın övladına verdiyi məsləhətlərin bəzisi illər keçdikcə daha aydın görünür. Gənclik dövründə insana adi görünən bir ata sözü sonralar həyat təcrübəsinin qiymətli dərsinə çevrilə bilər. Buna görə ata danışarkən onu dinləmək, fikirlərinə hörmətlə yanaşmaq, onun zəhmətini qiymətləndirmək övladın mənəvi borcudur.
Valideynə ehtiram məsələsində Azərbaycan xalqının zəngin mənəvi ənənələri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bizim milli tərbiyəmizdə böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, ata-ana qarşısında ehtiram həmişə mühüm yer tutub. Nənə və babaların xeyir-duasını almaq, onların yanında ədəbli davranmaq, ailə böyüklərinin sözünə qulaq asmaq xalqımızın əsrlər boyu qoruduğu gözəl mənəvi dəyərlərdəndir.
Bu ənənələr sadəcə keçmişdən qalan davranış qaydaları deyil. Onlar insanın cəmiyyət daxilində düzgün münasibətlər qurmasına kömək edən mənəvi sərvətlərdir. Valideynə hörmət edən insan, adətən, müəlliminə, böyüklərinə, qonşusuna, qohumuna və digər insanlara da hörmətlə yanaşmağı bacarır.
Valideynə ehtiramın ən mühüm göstəricilərindən biri də onların yaşlı vaxtlarında yanında olmaqdır. Uşaqlıq illərində övlad valideynin qayğısına möhtac olur. İllər keçir, həyatın qanunu dəyişir: bir zamanlar övladının əlindən tutan valideyn özü övladının köməyinə ehtiyac duyur. Məhz həmin dövrdə övladın münasibəti onun həqiqi tərbiyəsini göstərir.
Valideyn yaşlandıqda onun fiziki gücü azalır, əvvəlki kimi hər işin öhdəsindən gələ bilmir. Bəzən eyni sözü təkrar edir, bəzən tez yorulur, bəzən də övladından daha çox diqqət gözləyir. Belə məqamlarda ona səbirsizlik göstərmək yox, anlayışla yanaşmaq lazımdır. Çünki vaxtilə biz uşaq olanda valideynlərimiz bizim ən kiçik ehtiyacımıza belə səbrlə yanaşıblar.
Uşağın xəstələndiyi gecələrdə yatmayan valideynin gözləri, övladının məktəbdə ilk uğuruna sevinən ana, ailəsinin ehtiyacları üçün yorulmadan çalışan ata, bunların hər biri övlad yaddaşında silinməz iz buraxmalıdır. İnsan böyüdükcə həyatın sürəti onu müxtəlif qayğıların içərisinə salır. İş, ailə, maddi problemlər və gündəlik məsuliyyətlər bəzən insanın valideyninə ayırdığı vaxtı azaldır. Lakin heç bir məşğuliyyət ata-ananı unutmağa bəraət qazandıra bilməz.
Valideynin yanında olmaq üçün həmişə böyük imkanlar lazım deyil. Bəzən bir xoş söz, bir zəng, bir görüş, “Necəsiniz?” sualı belə yaşlı valideynin qəlbinə böyük rahatlıq gətirir. İnsan bəzən maddi köməyi çox böyük hesab edir, halbuki valideynin ən böyük ehtiyacı övladının diqqəti və sevgisidir.
Valideynə ehtiramın mühüm tərəflərindən biri də onların qəlbini qırmamaqdır. İnsan əsəbiləşə, yorula və müxtəlif problemlərlə üzləşə bilər. Lakin əsəbi vaxtda deyilən bir söz bəzən illərlə yadda qalır. Xüsusilə yaşlı valideynin qəlbinə dəyən ağır söz sonradan böyük peşmanlıq yarada bilər.
Ona görə insan danışmazdan əvvəl sözünün qarşı tərəfə necə təsir edəcəyini düşünməlidir. Valideynlə fikir ayrılığı yarandıqda belə, bunu təhqir və kobudluqla deyil, sakit və hörmətli şəkildə ifadə etmək lazımdır. Hörmət razılaşmaq demək deyil. İnsan valideyninin fikri ilə razılaşmaya bilər, amma bunu ədəblə söyləməlidir.
Valideynə ehtiram həm də onların zəhmətini dərk etməkdir. Uşağın böyüməsi üçün valideyn illərlə çalışır. Onun geyimi, təhsili, sağlamlığı, gələcəyi üçün müxtəlif çətinliklərə qatlaşır. Bəzən öz istəyindən keçir ki, övladının arzusu həyata keçsin. Bəzən süfrəsindəki nemətin ən yaxşısını övladına verir. Bəzən özü yorğun olduğu halda uşağının qayğısını çəkir.
Uşaq isə böyüdükcə bütün bunları xatırlamalıdır. Valideynin zəhməti heç vaxt yalnız pulla ölçülə bilməz. Onun verdiyi sevgi, vaxt, qayğı və mənəvi dayaq insanın həyat boyu daşıdığı ən böyük sərvətlərdəndir.
Təəssüf ki, bəzən insan valideyninin qədrini onun yanında olduğu vaxtda deyil, itirdikdən sonra anlayır. O zaman “kaş bir dəfə də danışaydım”, “kaş yanında daha çox olaydım”, “kaş könlünü qırmayaydım” kimi düşüncələr insanın qəlbini yandırır. Lakin zaman geri qayıtmır.
Buna görə valideyn sağ ikən onun qədrini bilmək lazımdır. Gözəl söz demək üçün xüsusi gün gözləmək lazım deyil. Təşəkkür etmək, qucaqlamaq, halını soruşmaq, yanında oturmaq, onunla söhbət etmək üçün heç bir maneə yoxdur. İnsan sevgisini vaxtında göstərməlidir.
Valideynə ehtiram yalnız ailənin daxili münasibəti deyil, həm də cəmiyyətin mənəvi sağlamlığı ilə bağlı məsələdir. Ailədə valideyninə hörmət edən uşaq gələcəkdə özü valideyn olduqda həmin münasibəti öz övladına ötürür. Beləliklə, bir ailədə formalaşan gözəl davranış nəsildən-nəslə keçir.
Əgər cəmiyyətdə valideynə hörmət azalarsa, bu, ümumi mənəvi münasibətlərə də təsir göstərə bilər. Çünki ata-ana sevgisinin, ailə bağlarının və böyüyə ehtiramın zəiflədiyi yerdə digər mənəvi dəyərlərin qorunması da çətinləşir.
Valideynə hörmət məktəbdə də təbliğ edilməli, uşaqlara yalnız dərs bilikləri deyil, mənəvi dəyərlər də aşılanmalıdır. Müəllim şagirdə riyaziyyatı, dili, tarixi öyrətdiyi kimi, insan münasibətlərinin gözəlliyini də izah etməlidir. Uşağa anlatmaq lazımdır ki, yaxşı qiymət almaq vacibdir, amma yaxşı insan olmaq daha böyük dəyərdir.
Müəllimin “ananızın zəhmətini unutmayın”, “atanızın əməyinə hörmət edin”, “evdə böyüklərə kömək edin” kimi sadə tövsiyələri uşağın xarakterinin formalaşmasına böyük təsir göstərə bilər. Çünki tərbiyə yalnız kitab səhifələrində deyil, gündəlik davranışlarda yaşayır.
Valideynə ehtiramın başqa bir forması da ailə qurduqdan sonra ata-ana ilə münasibəti qorumaqdır. İnsan öz ailəsini yaratdıqda həyatında yeni məsuliyyətlər yaranır. Lakin həyat yoldaşı və övladlar onun valideynlərini unutmasına səbəb olmamalıdır. Əksinə, insan öz uşaqlarına nənə və babaya hörmət etməyi öyrətməlidir.
Nənə və babaların nəvələrə sevgisi də ailənin mənəvi bağlarını gücləndirir. Nəvə üçün babanın nəsihəti, nənənin duası, ailə xatirələri böyük mənəvi sərvətdir. Bu əlaqələr qorunduqca ailənin yaddaşı da yaşayır.
Valideynə ehtiramın əsas şərtlərindən biri də minnətdarlıq hissidir. İnsan həyatında çox şey əldə edə bilər: var-dövlət, şöhrət, yüksək vəzifə, böyük uğurlar. Lakin bütün bunların başlanğıcında onun ailəsi, valideyninin verdiyi tərbiyə və dəstək dayanırsa, insan həmin zəhməti unutmamalıdır.
Valideyn övladının uğurunda öz payını görür. Buna görə övladın əldə etdiyi hər bir yaxşı nəticə valideyn üçün də sevincdir. Ancaq övlad uğur qazandıqca özünü ailəsindən üstün tutmamalıdır. Əksinə, yüksəldikcə onu böyüdən insanların qarşısında daha böyük ehtiram göstərməlidir.
Bəzən valideynlə övlad arasında nəsil fərqindən irəli gələn anlaşılmazlıqlar yaranır. Valideyn başqa dövrdə böyüyüb, övlad başqa bir mühitdə. Onların dünyaya baxışında fərqlər ola bilər. Lakin fikir ayrılığı ailə sevgisini məhv etməməlidir.
Övlad valideyninin hər düşüncəsini qəbul etməsə belə, onun həyat təcrübəsinə hörmət etməlidir. Valideyn də övladının fərqli düşüncəsini dinləməyi bacarmalıdır. Əsas məsələ qarşılıqlı hörmətin qorunmasıdır. Ailə daxilində hörmət varsa, fikir ayrılıqları belə münasibətləri dağıtmaz.
Valideynə ehtiram həm də onların adını yaxşı əməllərlə yaşatmaqdır. Övladın düzgün davranışı valideyn üçün ən böyük fəxrdir. İnsan cəmiyyətdə dürüst, mərhəmətli, vicdanlı və məsuliyyətli davranırsa, onun tərbiyəsində valideynin əməyi də görünür.
Əksinə, övladın pis davranışı çox vaxt ailəsinə də kölgə sala bilər. Buna görə valideynin zəhmətinə hörmət edən insan öz hərəkətlərinə diqqət etməlidir. “Mənim davranışım valideynim haqqında nə düşüncə yarada bilər?” sualını özünə verməlidir.
Valideynə ehtiramın ən gözəl ifadələrindən biri də onların duasını almaqdır. Xalqımızda ata-ananın xeyir-duasına böyük dəyər verilir. Ana ürəyindən gələn bir xoş söz, atanın səmimi duası insan üçün mənəvi gücə çevrilə bilər.
Ancaq valideynin duasını yalnız sözlə deyil, davranışla qazanmaq mümkündür. Onun könlünü almaq, ehtiyac duyduğu vaxt yanında olmaq, ailənin adına layiq övlad olmaq bu duanın ən gözəl yoludur.
Valideynə hörmət insanın öz gələcəyinə də qoyduğu sərmayədir. Çünki bu gün ata-anasına münasibət göstərən övlad sabah öz övladının münasibətini formalaşdırır. Uşaqlar valideynlərinin davranışlarını diqqətlə müşahidə edirlər. Onlar gördüklərini yadda saxlayır və gələcəkdə həmin davranışları təkrarlayırlar.
Əgər uşaq atasının babasına hörmət etdiyini, anasının nənəsinə qayğı göstərdiyini görürsə, onun düşüncəsində valideynə ehtiram ailənin təbii qaydasına çevrilir. Belə ailələrdə mənəvi bağlar daha möhkəm olur.
Valideynə ehtiramın qarşısında insanın maddi vəziyyəti, vəzifəsi və yaşadığı yer əsas maneə olmamalıdır. Bəzən övlad valideyninə çox pul göndərməklə öz borcunu yerinə yetirdiyini düşünür. Halbuki valideyn üçün övladının səmimi münasibəti daha qiymətli ola bilər.
Bir stəkan çay süfrəsində uzun söhbət etmək, köhnə xatirələri yada salmaq, onun əlindən tutmaq, halını soruşmaq, birlikdə vaxt keçirmək bəzən böyük maddi hədiyyələrdən daha dəyərlidir. Çünki insanın qəlbi yalnız maddi nemətlərlə deyil, diqqət və məhəbbətlə də yaşayır.
Valideynə ehtiramın bir başqa tərəfi onların həyat hekayələrinə qulaq asmaqdır. Yaşlı insanların yaddaşında ailənin keçmişi, ata-babaların həyatı, kəndin, elin, ailənin xatirələri yaşayır. Onları dinləmək həm valideynə hörmətdir, həm də ailənin tarixini qorumaqdır.
Bu xatirələr gələcək nəsillər üçün qiymətli mirasa çevrilə bilər. Çünki hər ailənin öz tarixi, öz ağrısı, öz sevinci, öz mübarizəsi var. Valideynlərdən eşidilən həmin xatirələr ailənin mənəvi yaddaşını yaşadır.
Valideynə ehtiramın qarşılığı hər zaman maddi nemət deyil. Bəzən övladın düzgün davranışı, uğuru, yaxşı adı valideyn üçün dünyanın ən böyük mükafatıdır. Ana övladının xeyirxah olduğunu görəndə, ata onun insanlara hörmətlə yanaşdığını görəndə qürur duyur.
Ona görə övlad valideynini sevindirmək üçün yalnız hədiyyə almağı düşünməməlidir. Gözəl əxlaq, dürüstlük, zəhmətsevərlik, mərhəmət və insanlara hörmət də valideyn üçün ən qiymətli hədiyyələrdəndir.
Valideynə ehtiram mövzusunda ən böyük həqiqətlərdən biri budur: insan ata-anasının qədrini onların yanında olduğu müddətdə bilməlidir. Çünki həyatın ən ağır ağrılarından biri geri dönüşü olmayan peşmanlıqdır. Valideyn dünyasını dəyişdikdən sonra onun üçün edilən yaxşılıqlar artıq onun özünə çatmır. O zaman yalnız xatirələr, dualar və insanın içində qalan sözlər qalır.
Bu səbəbdən “sonra edərəm” düşüncəsi ilə yaşamaq düzgün deyil. Sonra bəzən gec olur. Bu gün demək mümkün olan xoş sözü sabaha saxlamaq, bu gün etmək mümkün olan yaxşılığı sonraya buraxmaq insanın özünü peşmanlığa sürükləyə bilər.
Valideynə ehtiram insanın mənəvi böyüklüyünün göstəricisidir. Böyük insan olmaq yalnız yüksək mövqeyə çatmaq, çox oxumaq və ya böyük imkanlara sahib olmaq deyil. Əsl böyüklük insanın öz kökünə hörmət etməsində, onu böyüdən insanları unutmamasında, zəhmətin qədrini bilməsindədir.
İnsan nə qədər yüksəlsə də, onu həyata gətirən ana, əlindən tutan ata, ona ilk dəfə yol göstərən ailəsi unudulmamalıdır. Kökünü unudan ağac necə quruyursa, öz mənəvi köklərini unudan insanın da daxili dünyası zamanla boşala bilər.
Bu gün gənclərə valideynə hörmətin yalnız keçmişin bir adəti olmadığını anlatmaq xüsusilə vacibdir. Dövr dəyişir, həyat tərzi dəyişir, insan münasibətlərinin formaları dəyişir, amma ata-ana sevgisinin dəyəri dəyişmir. Texnologiyanın inkişafı, yeni həyat imkanları, müxtəlif sosial münasibətlər ailə bağlarının əhəmiyyətini azaltmamalıdır.
Əksinə, həyatın sürətlə dəyişdiyi bir zamanda insanın ailəsinə daha çox ehtiyacı var. Ailə insanın sığındığı mənəvi məkandır. Valideyn isə həmin məkanın ən möhkəm dayaqlarından biridir.
Valideynə ehtiram yalnız yaxşı günlərdə göstərilməməlidir. Çətinlik zamanı da ata-ananın yanında olmaq lazımdır. Onların xəstəliyi, maddi sıxıntısı, yaşlılığı və ya hər hansı başqa problemi övlad üçün məsuliyyət hissini daha da artırmalıdır.
Əsl övladlıq məhz belə vaxtlarda özünü göstərir. Sağlam və güclü valideynə hörmət etmək asandır. Amma xəstə, yaşlı, yorğun və köməyə ehtiyacı olan valideynin yanında səbrlə dayanmaq böyük mənəvi yetkinlik tələb edir.
Valideynə ehtiram insanın vicdan məsələsidir. Heç bir qanun insanın qəlbinə ata-ana sevgisini məcbur edə bilməz. İnsan bu sevgini içində daşımalıdır. Vicdanlı övlad valideyninin yanında olarkən də, ondan uzaqda yaşayarkən də onun haqqında düşünür, ehtiyacını soruşur və qayğısını çəkir.
Bəzən bir valideyn övladından yalnız diqqət gözləyir. Onun üçün övladının səsini eşitmək, üzünü görmək, halını bilmək kifayətdir. Buna görə övlad valideyninin ehtiyaclarını yalnız maddi baxımdan deyil, mənəvi baxımdan da düşünməlidir.
Valideynə ehtiram ailənin bütövlüyünü qoruyan ən möhkəm sütunlardan biridir. Ailədə ata-ana hörmət görürsə, uşaqlar da özlərini daha güvənli və dəyərli hiss edirlər. Nəsillər arasında bağ möhkəm olur, ailənin keçmişi ilə gələcəyi arasında körpü yaranır.
Belə ailələrdə uşaqlar yalnız öz hüquqlarını deyil, məsuliyyətlərini də öyrənirlər. Onlar başa düşürlər ki, insanın həyatda əldə etdiyi hər şeyin yanında yerinə yetirməli olduğu mənəvi borclar da var.
Valideynə ehtiramın mahiyyətini bir cümlə ilə ifadə etmək lazım gəlsə, demək olar: sizi həyata gətirən və böyüdən insanların qədrini onlar sizin yanınızdaykən bilin. Onların əlləri bu gün sizə uzanırsa, siz də həmin əllərdən tutun. Onların səsi bu gün sizi çağırırsa, cavabsız qoymayın. Onların ürəyi bu gün sizin yolunuzu gözləyirsə, onları intizarda saxlamayın.
Çünki həyatın ən böyük nemətlərindən biri insanın valideynini sağ görməsidir. Bu nemətin qədrini bilmək isə hər bir övladın mənəvi borcudur.
Valideynə ehtiram insanın həyatında heç vaxt köhnəlməyən, dəyərini heç vaxt itirməyən mənəvi sərvətdir. Ana sevgisi, ata zəhməti, valideyn duası insan ömrünün ən böyük dayaqlarındandır. İnsan dünyanın müxtəlif yolları ilə gedə, müxtəlif uğurlar qazana, müxtəlif insanlar tanıya bilər. Lakin onu həyata bağlayan ilk və ən möhkəm bağ ata-ana ilə olan bağdır.
Valideynə hörmət etmək onların qarşısında əyilməkdən daha böyük məna daşıyır. Bu, onların zəhmətini anlamaq, sözünü dinləmək, qəlbini qırmamaq, ehtiyac duyduqları zaman yanında olmaq, yaşlı vaxtlarında qayğılarını çəkmək və ən əsası, onların övladı olmağa layiq həyat yaşamaqdır.
Ana və atanın qədrini bilən insan əslində öz kökünün, öz ailəsinin, öz mənəvi dəyərlərinin qədrini bilir. Valideynə ehtiram insanı ucaldan, ailəni möhkəmləndirən, cəmiyyəti mənəvi baxımdan zənginləşdirən böyük bir dəyərdir. Ata-ananın üzünü güldürmək, könlünü xoş etmək, duasını almaq insanın həyatda qazandığı ən qiymətli uğurlardan biridir.
Valideynlərimizin əlləri bizim uşaqlığımızı tutub həyata aparıb. İndi onların əlləri qocalıbsa, növbə bizim əllərimizdədir. Onları tutmaq, qorumaq, yanında olmaq və sevgimizi əsirgəməmək bizim ən müqəddəs borcumuzdur.
15.09.2026
( Şəkil: Bu gün məktəbdə bir qrup valideynlərlə söhbətimizdəndir.)