Ədəbi tənqid hər bir xalqın ədəbi inkişafının əsas sütunlarından biridir və əgər ədəbiyyat bir ağacdırsa, tənqid onun köklərini qoruyan, onu qidalandıran və sağlam inkişafına nəzarət edən mənəvi bir gücdür. Bu gün isə ədəbi tənqidin vəziyyəti həm düşündürücü, həm də narahatlıq doğuran bir mərhələyə daxil olmuşdur. Ədəbiyyat yazılır, şeirlər çap olunur, kitablar nəşr edilir, gənc qələm sahibləri meydana çıxır, lakin onların yaradıcılığını obyektiv və peşəkar şəkildə qiymətləndirən tənqid demək olar ki, zəifləyib. Ədəbi mühitdə səs çoxdur, amma bu səsin içində düşünülmüş və elmi əsaslara söykənən tənqid səsi az eşidilir. Bu isə ədəbiyyatın inkişafı üçün ciddi bir boşluq yaradır.
Keçmiş dövrlərdə ədəbi tənqid təkcə bir fikir bildirmək deyildi, o həm də ədəbiyyatın istiqamətini müəyyənləşdirən ciddi bir sahə idi. Tənqidçilər bir şeiri və ya bir əsəri yalnız tərifləmək və ya pisləmək üçün deyil, onun ideyasını, bədii gücünü, dil xüsusiyyətlərini və cəmiyyətə təsirini araşdırmaq üçün yazırdılar. Bu gün isə çox vaxt tənqid adı altında yalnız tərif yazıları yazılır və ya şəxsi münasibətlərə əsaslanan fikirlər irəli sürülür. Ədəbiyyatın keyfiyyətini müəyyən edən əsas meyarlar arxa plana keçir, onun yerini isə emosional yanaşma tutur. Bu isə ədəbi tənqidin mahiyyətini zəiflədir.
Müasir dövrdə sosial şəbəkələrin geniş yayılması ədəbi tənqidin formasını da dəyişmişdir. Əvvəllər bir şeir və ya bir kitab haqqında yazılan tənqidi məqalə ciddi redaktə prosesindən keçirdi və yalnız müəyyən səviyyəyə çatdıqdan sonra oxucuya təqdim olunurdu. Bu gün isə sosial şəbəkələrdə hər kəs istədiyi vaxt istədiyi əsər haqqında fikir bildirə bilir. Bu, bir tərəfdən söz azadlığı baxımından müsbət haldır, lakin digər tərəfdən ədəbi tənqidin səviyyəsini aşağı sala bilər. Çünki hər fikir tənqid deyil və hər tərif də ədəbiyyata xidmət etmir. Ədəbiyyat düşüncə tələb edir, tənqid isə məsuliyyət tələb edir.
Bugünkü ədəbi tənqidin ən böyük problemlərindən biri obyektivliyin azalmasıdır. Bəzən bir əsər yalnız müəllifin tanınmış olması səbəbindən təriflənir, bəzən isə yeni yazan bir gəncin əsəri yalnız tanınmadığı üçün diqqətdən kənarda qalır. Halbuki ədəbiyyatda əsas olan müəllifin adı deyil, yazının gücüdür. Əgər tənqid bu prinsipi qorumursa, o zaman ədəbiyyatın inkişafı ləngiyir. Çünki tənqid inkişafın güzgüsüdür və bu güzgü sındıqda ədəbiyyat özünü görməkdə çətinlik çəkir.
Digər bir mühüm problem isə tənqidin cəsarətini itirməsidir. Həqiqi tənqid həmişə cəsarət tələb edib, çünki tənqidçi doğru söz deməkdən qorxmamalıdır. Bu gün isə çox vaxt tənqidçilər sərt fikir bildirməkdən çəkinir, çünki bu, münasibətlərin pozulmasına və ya narazılığa səbəb ola bilər. Lakin ədəbiyyat yalnız təriflə inkişaf etmir. Ədəbiyyat həm də səhvlərin göstərilməsi ilə inkişaf edir. Səhv göstərilmədikdə isə yazıçı özünü inkişaf etdirmək imkanını itirir. Bu səbəbdən ədəbi tənqid yalnız yazıçını qiymətləndirmək üçün deyil, həm də onu inkişaf etdirmək üçün lazımdır.
Bu gün gənc yazarların sayının artması ədəbiyyat üçün sevindirici haldır, lakin bu artımın yanında güclü tənqidin olmaması bəzən ədəbi mühitdə qarışıqlıq yaradır. Yaxşı ilə zəif yazı arasında sərhəd aydın görünmür və oxucu bəzən hansı əsərin dəyərli, hansının isə sadəcə emosional yazı olduğunu ayırmaqda çətinlik çəkir. Bu isə ədəbiyyatın ümumi səviyyəsinə təsir göstərir. Çünki oxucu düzgün istiqamətləndirilmədikdə ədəbiyyatın dəyəri də zəifləyir.
Bütün bu problemlərə baxmayaraq ədəbi tənqidin gələcəyi ümidsiz deyil. Çünki ədəbiyyat yaşadıqca tənqid də yaşayacaq. Hər dövrdə olduğu kimi bu gün də düşünən insanlar, yazılan əsərləri diqqətlə oxuyan və onların dəyərini obyektiv şəkildə qiymətləndirən insanlar var. Sadəcə bu sahəyə daha çox diqqət yetirilməli, gənc tənqidçilər yetişdirilməli və ədəbi tənqidin nüfuzu yenidən bərpa olunmalıdır. Ədəbiyyatın güclü olması üçün tənqidin də güclü olması vacibdir. Əgər ədəbiyyat ruhdursa, tənqid onun vicdanıdır.
Nəticə olaraq demək olar ki, bu gün ədəbi tənqid çətin bir dövrdən keçir, lakin bu çətinlik onun yox olacağı anlamına gəlmir. Əksinə, bu dövr ədəbi tənqidin yenidən formalaşması üçün bir mərhələ ola bilər. Əgər tənqid obyektivliyini, cəsarətini və elmi əsaslarını yenidən bərpa edə bilsə, o zaman ədəbiyyat da daha sağlam və daha güclü inkişaf edəcək. Çünki ədəbiyyat yalnız yazı ilə deyil, düşüncə ilə yaşayır və bu düşüncəni qoruyan əsas sahə məhz ədəbi tənqiddir.
✍ Sevil Azadqızı
Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi.
Filoloq. Ədəbi təhlil-tənqidçi. Yazar-publisist.
AJB-nin üzvü.
30.03.2026