Bəzi şairlər var ki, onların şeirlərini oxuyanda bir kəndin bulağından su içir, bir dağın kölgəsində dincəlir, bir ağacın yarpağında əsən küləyi duyursan. Elə bilirsən, qarşında təbiətin sadə bir mənzərəsi var. Ancaq bir az dərinə gedəndə görürsən ki, o bulağın suyunda insan ömrünün acısı, o dağın vüqarında xalqın taleyi, o ağacın yarpağında dünyanın əbədi dəyişən üzünün ağrısı gizlənib. Xalq şairi Musa Yaqubda belə şairlərdəndir. Onun poeziyası torpaqdan başlayır, insanın qəlbindən keçir, dünyanın böyük mənəvi üfüqlərinə doğru yol alır.
Musa Yaqubu yalnız İsmayıllının, yalnız Buynuzun, yalnız Azərbaycan təbiətinin şairi adlandırmaq onun yaradıcılığının sərhədlərini daraltmaq olardı. Şairin kökləri doğulduğu torpağın dərinliklərinə işləsə də, budaqları dünyanın səmasına ucalır. Onun şeirlərində bir kəndin taleyi bəşər övladının taleyinə çevrilir. Bir yarpağın saralması insan ömrünün ötəriliyini xatırladır, bir bulağın quruması həyatın tükənən imkanları barədə düşündürür, bir dağın əzəməti isə insanın mənəvi ucalığına işarə edir.



Musa Yaqub dünyəvi şairdir. Çünki onun poeziyasında dünya yalnız coğrafi məkan deyil, insanın yaşadığı, sevindiyi, ağrıdığı, ümid etdiyi və bir gün ayrılmağa məcbur olduğu böyük bir mənəvi aləmdir. Dünyəvilik burada gündəlik həyatın təsviri ilə məhdudlaşmır. Bu, insanı bütün mürəkkəbliyi ilə anlamaq, onun sevincinə də, kədərinə də şərik olmaq, təbiətlə insan arasında qırılmaz mənəvi bağları duymaq bacarığıdır.
Onun şeirlərində torpaq təkcə ayaq basdığımız yer deyil. Torpaq yaddaşdır, kökdür, mənəvi dayaqdır. İnsan torpaqdan yaranır, torpaqda böyüyür, torpağın nemətləri ilə yaşayır və ömrünün sonunda yenə torpağa qayıdır. Bu böyük həqiqət şairin yaradıcılığında adi fikir kimi yox, insan varlığının dəyişməz qanunu kimi səslənir. Torpağın dilini bilən şair insanın da dilini bilir. Çünki insanın xarakterində, sevgisində, sədaqətində, hətta üsyanında belə onun böyüdüyü mühitin, gördüyü təbiətin, yaşadığı zamanın izləri var.


Musa dədə təbiəti insandan ayırmır. Onun poeziyasında təbiət danışır, insan susur. Arabir insan danışır, təbiət onun əvəzinə ağlayır. Ağacın qurumuş budağında bir ömrün qocalığını, payızın saralmış yarpağında ayrılığın acısını, dağların sükutunda insanın cavabsız suallarını görürük. Bu mənzərələrdə şairin böyüklüyü ondadır ki, o, təbiəti yalnız gözəllik mənbəyi kimi təqdim etmir. Təbiət onun üçün həyatın fəlsəfəsidir. Hər çiçək bir ömrün başlanğıcı, hər solğun yarpaq bir ayrılığın nişanəsi, hər bulaq həyatın davam edən nəğməsidir.



Bəs dünyəvi şair olmaq nə deməkdir? Dünyəvi şair insanın taleyinə dünyanın hər hansı bir nöqtəsindən baxa bilməkdir. Onun ağrısını yalnız öz evinin, öz kəndinin, öz xalqının ağrısı kimi deyil, ümumən insanlığın ağrısı kimi duymaqdır. Musa Yaqubun poeziyası bu mənada milli olduğu qədər ümumbəşəridir. O, Azərbaycan torpağının rənglərini, qoxularını, səslərini şeirə gətirir, amma bu şeirlərin içində hər kəs öz ömründən bir parça tapa bilir. Çünki insanın harada yaşamasından asılı olmayaraq, onun sevgi ehtiyacı, ayrılıq qorxusu, zaman qarşısındakı acizliyi və ömrün mənasını axtarmaq istəyi dəyişmir.
Şairin poeziyasını oxuyarkən anlayırsan ki, dünyanın ən böyük həqiqətləri bəzən ən kiçik hadisələrin içində gizlənir. İnsan bir ağacın kölgəsində oturub öz ömrünü düşünə bilər. Bir kənd yolunda uşaqlığını xatırlayar. Bir bulağın başında itirdiyi illərin səsini eşidər. Musa Yaqubun şair qələmi bu adi anları mənəvi hadisəyə çevirir. O, oxucunu böyük sözlərlə heyrətləndirməkdən çox onun içində unudulmuş duyğuları oyatmağa çalışır. Buna görə də onun şeirləri oxunub bitmir, insanın daxilində yaşamaqda davam edir.
Musa Yaqub poeziyasının bir başqa mühüm cəhəti zaman duyğusudur. Zaman onun şeirlərində həm görünən, həm də görünməyən qüvvədir. O, ağacları qocaldır, çayların məcrasını dəyişir, insanın saçlarına dən salır, xatirələri uzaqlaşdırır. Ancaq zamanın əlindən ala bilmədiyi bir şey də var: insanın mənəvi izləri. Şair sanki bizə demək istəyir ki, ömür qısadır, amma insanın dünyaya münasibəti, sevgisi, sözü və əməli bu qısa ömrə böyük məna verə bilər.
Mənə elə gəlir ki, Musa Yaqubun dünyəviliyini ən aydın göstərən cəhətlərdən biri onun təbiətə münasibətindəki mənəvi məsuliyyətdir. Təbiəti sevən insan yalnız gözəllikdən zövq almır, həm də onu qorumağın vacibliyini anlayır. Ağacın kəsilməsi, bulağın quruması, torpağın korlanması təkcə ekoloji hadisə yox, insanın öz mənəvi dayaqlarından uzaqlaşmasının da əlamətidir. Təbiətə yadlaşan insan, əslində, özünə yadlaşır. Musa Yaqubun poeziyası isə insanı özünə qaytarır, onu torpağın səsinə, suyun yaddaşına, ağacın sədaqətinə qulaq asmağa çağırır.
Bu poeziyada milli ruhla ümumbəşəri düşüncə biri-birinə qarşı dayanmır, əksinə, biri-birini tamamlayır. Musa Yaqub Azərbaycan şairidir və məhz Azərbaycan torpağının dilini, nəfəsini, ağrısını dərindən duyduğu üçün onun sözü sərhədləri aşır. Milli köklərindən qopmuş ümumbəşərilik çox vaxt mücərrəd anlayışa çevrilir. Milli köklər üzərində yüksələn poeziya isə insanlığın ortaq duyğularına daha inandırıcı şəkildə yol tapır. Bu mənada Buynuzdan başlanan şair yolu yalnız bir kəndin yolu yox, insanın öz varlığını anlamağa doğru getdiyi mənəvi yoldur.
Musa Yaqubun şeirlərində bir də qəribə tənhalıq var. Bu, insanlardan qaçan adamın tənhalığı deyil. Bu, dünyanın sirlərini duyub onların hamısına cavab tapa bilməyən düşüncəli insanın tənhalığıdır. Şair bəzən təbiətin qoynunda dayanaraq insanın taleyi haqqında düşünür, bəzən həyatın ötəriliyini duyaraq sözün ömrünə sığınır. Onun tənhalığında ümidsizlikdən çox həqiqət axtarışı var. Çünki düşünən insan dünyanın səs-küyündən uzaqlaşdıqca öz daxilində daha çox sual eşidir.
Musa Yaqubun böyüklüyü də elə buradadır: o, oxucuya hazır cavablar vermir, onu düşünməyə sövq edir. Onun şeirlərini oxuyan adam təkcə təbiəti sevməyi yox, həyatın qədrini bilməyi də öyrənir. Bir ağacın kölgəsində dayananda onun neçə ilin şahidi olduğunu düşünür, bir çayın səsinə qulaq asanda suyun deyil, zamanın axdığını hiss edir. Şeir oxumaq belə məqamlarda sözləri anlamaqdan daha artıq bir hadisəyə çevrilir - insanın öz ömrü ilə üz-üzə qalmasına.
Bu gün dünyamız sürətlə dəyişir. Şəhərlər böyüyür, texnologiyalar yenilənir, insanlar biri-birinə əvvəlkindən daha tez xəbər çatdırır, amma bəzən biri-birini əvvəlkindən daha az anlayırlar. Səs çoxalır, dinləmək azalır; informasiya artır, hikmətə ehtiyac isə daha qabarıq görünür. Belə bir zamanda Musa Yaqubun poeziyası bizə dayanmağı, düşünməyi, təbiətin və insanın səsini eşitməyi xatırladır. Onun şeirləri keçmişə qayıtmaq çağırışı deyil, gələcəyə insanlıqla getmək çağırışıdır.




Mən Musa Yaqubu dünyəvi şair adlandırarkən onun yaradıcılığının yalnız bu dünyaya aid olduğunu nəzərdə tutmuram. Əksinə, onun şeirlərində dünyanın ötəriliyi duyulduqca insanın mənəvi axtarışları daha da dərinləşir. O, torpağın dilindən danışaraq insanın ruhuna çatır, təbiətin taleyini qələmə alaraq bəşərin taleyini düşündürür. Onun poeziyasında kənd də var, dağ da, ağac da, bulaq da, insan da, zaman da. Bütün bunlar ayrı-ayrı mövzular deyil, vahid bir həyat həqiqətinin müxtəlif üzləridir.
Musa Yaqubun şair ömrü bizə bir daha göstərir ki, böyük poeziya üçün dünyanın mərkəzində dayanmaq vacib deyil. Bəzən dünyanın ən dərin həqiqətlərini görmək üçün kiçik bir kəndin yoluna çıxmaq, bir ağacın kölgəsində susmaq, torpağın nəfəsini duymaq kifayətdir. Əsas məsələ harada dayanmaq deyil, dünyaya hansı gözlə baxmaqdır.
Musa Yaqub Buynuzdan dünyaya baxan, dünyadan isə yenidən insanın qəlbinə qayıdan şairdir. Onun şeirində bir kəndin bulağı bütün dünyanın susuzluğunu xatırlada, bir ağacın taleyi insanlığın taleyinə çevrilə bilər. Çünki həqiqi şairin böyüklüyü yaşadığı yerin böyüklüyündən çox duyduğu dünyanın genişliyi ilə ölçülür.
Dünya dəyişəcək, yollar dəyişəcək, illər biri-birini əvəz edəcək. Buynuzun dağları yenə öz yerində dayanacaq, bulaqlar yenə axacaq, ağaclar yenə yarpaqlayacaq. Ancaq Musa Yaqubun poeziyasında bunlar təkcə təbiət mənzərələri kimi qalmayacaq. Onlar insanın özünü, öz kökünü, öz zamanını və öz taleyini anlamaq üçün açılmış mənəvi pəncərələr olacaq.
Elə buna görə də Musa Yaqub yalnız bir bölgənin, bir nəslin, bir dövrün şairi yox, torpağın dilində insanlığın sözünü deyən, təbiətin sükutunda dünyanın səsini eşidən dünyəvi Azərbaycan şairidir.
QEYD: Kitab təqdimatından sonra dədə şairin dostları, yaradıcılığının pərəstişkarları çay stolu arxasında əyləşdi, Musa Yaqubdan xeyli danışdılar. Qardaşımız Bəhruz Məmmədov dədə Musanın üzümüzə gələn ildə 90 illik yubileyini xatırlatdı. Bildirdi ki, bu yubiley nöhtyəşəm olmalı, yüksək səviyyədə qeyd edilməlidir, bir sözlə, nə edəcəyiksə, onun adına uyğun olmalıdır. Ona görə ilk addım olaraq mən bu yazını yazıb paylaşıram ki, dədəsevərlər unutmasınlar 90 illik yubileyi. Bu mövzunun ardı mütləq olacaq.

Daşdəmir ƏJDƏROĞLU