Oktyabr ayının sonuna yaxınlaşsaq da, Azərbaycanda havanın bəzi günlər yaz fəslini xatırlatması diqqət çəkir. Günəşli günlər, qeyri-adi istilər və temperaturun qəfil dəyişməsi insanların mövsümlərlə bağlı təsəvvürlərini dəyişir. Bir vaxtlar payızın ortalarında qalın geyimlərə keçən insanlar indi gün ərzində nazik paltarlara üstünlük verirlər. Bəs payız niyə əvvəlki kimi soyuq keçmir? Bu dəyişiklik sadəcə xoş hava şəraitidir, yoxsa gələcək üçün ciddi təhlükələrin xəbərçisidir?

Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:

Azərbaycanda payızın havası dəyişir

2026-cı ilin payızında qeydə alınan meteoroloji göstəricilər xüsusilə maraqlıdır. Milli Hidrometeorologiya Xidmətinin məlumatına əsasən, sentyabr ayında ölkə üzrə orta temperatur 24 dərəcə olub. Bu, iqlim normasından 2 dərəcə yüksəkdir. Ay ərzində 24 gün temperatur normanı üstələyib.

Oktyabrın ilk 13 günündə isə Bakı və Abşeronda temperatur 26, bölgələrdə 30 dərəcəyədək yüksəlib. Həmin dövrdə orta temperatur iqlim normasından 2,9 dərəcə yüksək olub. Oktyabrın 13-də temperatur normanı 5 dərəcə üstələyib.

Lakin bu, bütün ölkədə fasiləsiz istilərin hökm sürdüyü demək deyil. Oktyabrın əvvəlində bəzi dağlıq ərazilərə qar yağıb, ayrı-ayrı günlərdə temperatur normadan aşağı düşüb. Məhz istilərlə soyuqların belə növbələşməsi payız havasının qeyri-sabitliyini göstərir.

Payız niyə yaz kimi keçir?

Meteoroloqlar mövsümdənkənar istiləri ilk növbədə atmosfer sirkulyasiyası və isti hava kütlələrinin ölkəyə daxil olması ilə izah edirlər. Cənub istiqamətindən gələn hava axınları bəzi günlər temperaturu xeyli yüksəldə bilir.

Digər mühüm amil qlobal iqlim dəyişikliyidir. Atmosferdə istixana qazlarının çoxalması Yer səthinin orta temperaturunun yüksəlməsinə səbəb olur. Bunun nəticəsində isti dövrlər uzana, soyuq havaların başlaması gecikə bilər.

Azərbaycan da bu prosesdən kənarda deyil. Milli Hidrometeorologiya Xidmətinin uzunmüddətli məlumatlarına görə, ölkədə son 100 ildə orta illik temperatur müxtəlif ərazilərdə 0,4–1,3 dərəcə artıb.

Bununla belə, ayrı-ayrı isti günləri birbaşa qlobal istiləşmənin nəticəsi hesab etmək elmi baxımdan düzgün olmaz. Konkret hava hadisəsinin iqlim dəyişikliyi ilə əlaqəsini müəyyənləşdirmək üçün xüsusi araşdırmalar lazımdır.

Ağaclar yenidən çiçək aça bilərmi?

Qeyri-adi payız istilərinin maraqlı, eyni zamanda təhlükəli nəticələrindən biri bitkilərin mövsümi inkişaf ritminin pozulmasıdır.

Uzun müddət davam edən istilər bəzi ağacların tumurcuqlanmasına, hətta vaxtından əvvəl çiçəkləməsinə şərait yarada bilər. Sonradan qəfil şaxta baş verərsə, həmin tumurcuqlar və çiçəklər zədələnə bilər.

Bu risk xüsusilə meyvəçilik üçün əhəmiyyətlidir. Azərbaycanın Quba-Xaçmaz, Şəki-Zaqatala, Gəncə-Qazax və digər bağçılıq bölgələrində temperaturun mövsümi dəyişməsi məhsuldarlığa təsir göstərə bilər.

Lakin hər isti payız mütləq təkrar çiçəklənməyə səbəb olmur. Bunun üçün ağacın növü, əvvəlki hava şəraiti və digər bioloji amillər də rol oynayır.

İnsan sağlamlığı üçün hansı təhlükələr yaranır?

İsti payız yalnız təbiətə deyil, insan sağlamlığına da təsir edə bilər. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, uzunmüddətli və güclü istilər ürək-damar və tənəffüs xəstəlikləri olan insanlar üçün əlavə risk yaradır.

Digər problem allergiyalardır. İsti havalar bəzi bitkilərin tozcuq mövsümünü uzada bilər. Nəticədə allergik rinit və astmadan əziyyət çəkən şəxslərdə şikayətlər daha uzun müddət davam edə bilər.

Xüsusilə uşaqlar, yaşlılar və xroniki xəstəlikləri olan insanlar hava dəyişikliklərinə qarşı daha diqqətli olmalıdırlar.

Azərbaycanda su qıtlığı təhlükəsi böyüyə bilər

İqlim dəyişikliyinin ən ciddi nəticələrindən biri su ehtiyatlarına təsiridir. Temperatur yüksəldikcə buxarlanma artır, torpağın nəmini itirməsi sürətlənə bilər.

Azərbaycanın Aran bölgəsində, xüsusilə suvarmadan asılı kənd təsərrüfatı sahələrində uzunmüddətli isti və quraq dövrlər əlavə problemlər yarada bilər.

Digər tərəfdən, isti havanın ardınca gələn intensiv yağıntılar da təhlükəlidir. Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi oktyabrın 20-də yaydığı xəbərdarlıqda 22–23 oktyabr tarixlərində güclü yağışlar, bəzi çaylarda daşqın və sel ehtimalını açıqlayıb.

Bu nümunə göstərir ki, isti payız həmişə quraqlıq demək deyil. Əsas təhlükələrdən biri hava şəraitinin kəskin dəyişməsidir.

Gələcəkdə payız fəsli yox ola bilərmi?

Alimlərin proqnozları payızın tamamilə yox olacağını göstərmir. Lakin qlobal istiləşmə davam edərsə, mövsümlərin temperatur xüsusiyyətləri dəyişə bilər. Bu, bəzi regionlarda yayın təsirinin daha uzun sürməsi, qışa xas soyuqların isə daha gec başlaması ilə nəticələnə bilər. Azərbaycan üçün əsas məsələ dəyişən iqlimə uyğunlaşmaqdır. Su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması, yaşıllıqların qorunması, şəhərlərdə istiliyin azaldılması və kənd təsərrüfatında iqlim risklərinin nəzərə alınması getdikcə daha mühüm əhəmiyyət daşıyır. Beləliklə, oktyabrda günəşli havadan zövq almaq xoş görünsə də, bunun arxasında dayanan uzunmüddətli iqlim dəyişikliklərinə biganə qalmaq olmaz. Çünki bu gün qeyri-adi görünən istilər gələcəkdə daha tez-tez qarşılaşdığımız reallığa çevrilə bilər.