İnsan ömrü boyu dünyanı tanımağa çalışır, amma bəzən özünü tanımağa ömrü çatmır. Ad qazanır, sərvət toplayır, məqama yüksəlir, alqışlar eşidir. Ancaq bir gün bütün bunların fövqündə özü ilə üz-üzə qalır. Onda nə şöhrət danışır, nə vəzifə, nə də başqalarının hökmü. Yalnız vicdanın səsi eşidilir və bir sual hər şeyin fövqünə qalxır: MƏN KİMƏM?
Bu sual insanın özünə verdiyi adi sual deyil, ömrünə çəkdiyi mənəvi hesabatdır. Kimliyimiz haradan gəldiyimizlə yanaşı, nəyə inandığımız, necə yaşadığımız və arxamızda nə qoyduğumuzla ölçülür. Çünki insanın əsl siması dediklərində deyil, etdiklərində üzə çıxır.
Köklərim, dilim, yaddaşım
MƏN KİMƏM? Bu suala cavab axtararkən, ilk növbədə, köklərimə üz tuturam. Çünki insan köksüz ağaca, yaddaşsız tarixə bənzəyir. Onu yaşadan yalnız bu günün nəfəsi deyil, dünəndən gələn mənəvi irs, ata-babalarının xatirəsi, ailəsindən aldığı tərbiyə, böyüdüyü torpağın ruhudur.
Mən özümü ailəmdən, xalqımdan, dilimdən, tariximdən ayrı təsəvvür edə bilmirəm. Mənim kimliyimin başlanğıcında ana laylası, ata nəsihəti, el ağsaqqalının sözü, müəllimin öyrətdiyi həqiqət, doğma yurdumun daşı, torpağı dayanır. Bunlar insanın həyatında ilk baxışda adi görünə bilər, amma illər keçdikcə anlayırsan ki, şəxsiyyətin təməli məhz həmin sadə və müqəddəs dəyərlər üzərində qurulur.
Ana dilim mənim yalnız ünsiyyət vasitəm deyil. O, xalqımın düşüncəsi, duyğusu, tarixi və dünyaya baxışıdır. Bu dildə anamın səsini eşidir, xalqımın sevincini və kədərini duyur, keçmişin nəfəsini bu günə gətirirəm. Dilini qoruyan insan yaddaşını qoruyur, yaddaşını qoruyan xalq isə öz varlığını yaşadır. Buna görə də milli kimliyə bağlılıq keçmişlə öyünməkdən ibarət deyil. O, keçmişin mənəvi məsuliyyətini bu gün daşımaq, onu gələcək nəsillərə ləyaqətlə ötürməkdir.
Mən kimliyimi yalnız doğulduğum yerlə müəyyənləşdirmirəm. İnsan doğulduğu torpağın övladı olmaqla yanaşı, onun adına layiq yaşamağı da bacarmalıdır. Köklərə bağlılıq dar düşüncə deyil, özünü tanımaqdan doğan mənəvi dayaqdır. Özünü tanıyan insan başqasını da daha yaxşı anlayar, öz dəyərini bilən insan başqasının dəyərini alçaltmağa ehtiyac duymaz.
Vətən qarşısında məsuliyyətim

MƏN KİMƏM? Mən Vətən adlı böyük mənəvi dünyanın bir parçasıyam. Bu dünya xəritədəki sərhədlərdən, dağlardan, çaylardan, şəhər və kəndlərdən daha genişdir. Vətən həm də şəhid məzarlarında susan ağrı, anaların dualarında yaşayan ümid, əsgərin keşiyində dayanan iradə, zəhmət adamının alnından süzülən tər, müəllimin sinif otağında yandırdığı işıqdır.
Vətəni sevmək haqqında danışmaq asandır. Çətin olan bu sevgini gündəlik davranışınla sübut etməkdir. Vətən sevgisi yalnız təntənəli günlərdə səslənən sözlərdə deyil, işinə vicdanla yanaşmaqda, qanunlara hörmət etməkdə, dövlətin və xalqın mənafeyini şəxsi maraqlardan üstün tutmaqda, yaşadığın cəmiyyətin inkişafına töhfə verməkdə görünür.
Hər kəsin Vətən qarşısında öz vəzifəsi var. Əsgər sərhədi qoruyur, müəllim gələcəyin insanını yetişdirir, həkim insan ömrü uğrunda mübarizə aparır, alim yeni biliklər yaradır, fəhlə qurur, kəndli torpağı becərir. Mən də jurnalist olaraq cəmiyyətə həqiqəti çatdırmağa çalışıram. Bu əməyin hər biri öz yerində qiymətlidir. Çünki ölkənin gücü təkcə böyük nailiyyətlərlə deyil, hər bir vətəndaşın məsuliyyətli davranışı ilə formalaşır.
Mənim üçün Vətənə bağlılıq həm də onun qüsurlarına biganə qalmamaqdır. Vətənini sevən insan hər şeyi mükəmməl göstərməyə çalışmaz; gördüyü nöqsanı düzəltmək, haqsızlığa qarşı çıxmaq, yaxşılığa dəstək olmaq istəyər. Tənqid nifrətdən deyil, məsuliyyətdən doğanda cəmiyyətin inkişafına xidmət edir. Həqiqi vətəndaşlıq yalnız alqışlamaq deyil, lazım gələndə düşünmək, sual vermək və doğru yolun tapılmasına kömək etməkdir.
Vicdanın hökmü
İnsanın kimliyini müəyyənləşdirən ən mühüm meyarlardan biri vicdandır. Çünki insanı başqalarının qarşısında fərqli göstərmək mümkündür, amma öz vicdanından həmişə gizlənmək olmur. İnsan cəmiyyətdə nüfuz sahibi ola, böyük vəzifə tuta, çoxlu alqış qazana bilər. Lakin qazandıqlarının heç biri onun daxilindəki mənəvi boşluğu doldurmursa, deməli, o, ən mühüm imtahanlardan birini uduzub.
Vicdan insanın daxilindəki görünməz tərəzidir. O, qazancımızın halalını, sözümüzün doğruluğunu, münasibətlərimizin səmimiliyini ölçür. Bəzən bir insanın qəlbini qırmamaq üçün susmaq, haqsızlığa etiraz etmək üçün danışmaq, öz mənafeyindən keçərək başqasına yardım göstərmək lazım gəlir. Bu seçimlərin heç biri həmişə asan olmur. Ancaq insanın əsl xarakteri də məhz çətin seçimlər qarşısında üzə çıxır.
Mən özümə sual verirəm: Haqqı bildiyim halda susmuşammı? Başqasının uğuruna sevinə bilmişəmmi? Ehtiyacı olan birinə əlimi uzatmışammı? Mənə etibar edilən işi layiqincə yerinə yetirmişəmmi? Öz səhvimi etiraf etməkdən çəkinmişəmmi? Bu sualların cavabı insanın özünə verdiyi qiyməti müəyyənləşdirir.
İnsan səhvsiz ola bilməz. Əsas məsələ səhv etməmək iddiası deyil, səhvini görmək, ondan nəticə çıxarmaq və onu təkrarlamamaq iradəsidir. Özünü həmişə haqlı sayan insanın mənəvi inkişafı dayanır. Özünə tənqidi yanaşmağı bacaran insan isə hər gün bir qədər də kamilləşmək imkanı qazanır.
Bəzən insanın böyüklüyü dediyi sözlərdə yox, üzr istəməyi bacarmasında, haqlı olduğu yerdə yox, haqsız olduğu yerdə özünü müdafiə etməkdən vaz keçməsində, gücü çatdığı halda başqasını əzməməsində görünür. Çünki əsl güc başqasını məğlub etmək deyil, öz nəfsinə qalib gəlməkdir.
İnsan və insanlıq
MƏN KİMƏM? Ətrafımdakı insanlara münasibətimlə də özümü tanıyıram. Çünki insan təkbaşına formalaşmır. O, ailədə, məktəbdə, cəmiyyətdə, dostluqda, əmək münasibətlərində öz xarakterini üzə çıxarır. Başqaları ilə rəftarımız daxilimizdə hansı dəyərlərin yaşadığını göstərir.
İnsanın əsl mədəniyyəti yalnız biliyində, danışığında, geyimində və ictimai mövqeyində deyil. O, özündən zəif olanla necə rəftar etməsində, yaşlıya göstərdiyi ehtiramda, uşağa münasibətində, ehtiyacı olanı görüb-görməməsində üzə çıxır. Hər kəsin güclüyə hörmət etməsi təəccüblü deyil. Əsl sınaq gücsüzün haqqını qorumaq, səsini eşitdirmək imkanı olmayanın yanında dayanmaqdır.
Bu gün cəmiyyətin ən böyük ehtiyaclarından biri qarşılıqlı hörmət və etimaddır. İnsanların biri-birinə şübhə ilə yanaşdığı, uğurun bəzən paxıllıqla qarşılandığı, fərqli fikrin düşmənçilik kimi qəbul edildiyi mühitdə mənəvi münasibətlər zəifləyir. Halbuki birinin uğuru digərinin məğlubiyyəti demək deyil. Başqasının yüksəlişinə sevinmək, yaxşı əməli təqdir etmək, haqlı fikri kimin söyləməsindən asılı olmayaraq qəbul etmək mənəvi yetkinliyin əlamətidir.
Biz niyə bəzən biri-birimizi anlamaq əvəzinə mühakimə etməyə tələsirik? Niyə dinləməkdən çox danışmağa, kömək etməkdən çox qınamağa üstünlük veririk? Bəlkə də ona görə ki, başqasının səhvini görmək öz səhvimizi görməkdən daha asandır. Halbuki cəmiyyətin sağlamlığı hər kəsin özündən başlaması ilə mümkündür. Başqasından dürüstlük tələb ediriksə, özümüz dürüst olmalıyıq; hörmət gözləyiriksə, əvvəlcə hörmət göstərməliyik; ədalət istəyiriksə, öz münasibətlərimizdə ədalətli davranmalıyıq.
Mən başqasının həyatına yalnız öz ölçülərimlə qiymət verməməliyəm. Hər insanın görünməyən bir dərdi, danışmadığı bir hekayəsi, daşıdığı bir yükü ola bilər. Bəzən hansısa xoş söz, səmimi münasibət, vaxtında uzadılan əl insanın həyatında böyük dəyişiklik yaradır. İnsanlıq həmişə böyük qəhrəmanlıqlarla ölçülmür: bəzən heç kimin görmədiyi kiçik bir yaxşılıq insanın mənəvi böyüklüyünü göstərir.
Zamanın qarşısında insan
Zaman heç kimin qarşısında dayanmır. İllər keçir, üzlər dəyişir, nəsillər biri-birini əvəz edir. Adətən çox böyük görünən hadisələr uzaq xatirəyə çevrilir, mühüm saydığımız məsələlərin bir qismi əhəmiyyətini itirir. Ancaq insanın başqalarının həyatında yaratdığı yaxşılıq, verdiyi tərbiyə, öyrətdiyi həqiqət və qoyduğu mənəvi iz yaşamaqda davam edir.
Bəzən insan ömrünü nəyisə əldə etməyə sərf edir: daha çox sərvət, daha yüksək məqam, daha böyük nüfuz. Bunlar həyatın müəyyən imkanlarıdır, amma həyatın mənası yalnız bunlardan ibarət deyil. Sərvət insanın ehtiyaclarını ödəyə bilər, lakin ona mənəvi rahatlıq verməyə bilər. Vəzifə ona səlahiyyət qazandıra bilər, lakin ləyaqət bəxş edə bilməz. Şöhrət adını tanıda bilər, amma insanlığını təsdiq etməz.
Ən mühüm məsələ insanın nə qədər qazandığı yox, qazandıqlarını necə əldə etdiyi və onlardan necə istifadə etdiyidir. Vəzifə insanı başqalarından üstün etməkdən çox daha böyük məsuliyyət daşımaq üçün verilməlidir. Bilik yalnız özünü göstərmək vasitəsi yox, başqalarına fayda vermək imkanı, söz isə insanları ayırmaq üçün yox, həqiqəti ifadə etmək və anlaşmaya yol açmaq üçün işlədilməlidir.
İnsan bir gün geriyə baxanda yalnız gördüyü işlərin sayını deyil, həmin işlərin kimə fayda verdiyini də düşünməlidir. Hansı qəlbdə ümid yaratmışam? Hansı insana dayaq olmuşam? Hansı işi vicdanla görmüşəm? Hansı səhvdən nəticə çıxarmışam? Bu suallar ömrün yekun hesabatıdır.
Həyatın uzunluğu insanın əlində olmaya bilər, amma onun məzmunu üçün məsuliyyət daşıyırıq. Hər günümüz bir seçimdir. Bu günü dünəndən daha mənalı etmək, bir az daha səbirli, daha ədalətli, daha mərhəmətli olmaq mümkündür. Böyük dəyişikliklər də çox vaxt insanın özündə etdiyi kiçik dəyişikliklərdən başlayır.


İnsan yalnız kim olduğunu müəyyənləşdirməklə kifayətlənməməli, kim olmaq istədiyini də düşünməlidir. Çünki şəxsiyyət tamamlanmış bir varlıq deyil; o, həyat boyu formalaşır, sınaqlardan keçir, bəzən yanılır, bəzən yenidən ayağa qalxır.
Mən başqalarının gözündə böyük görünməkdən daha çox öz vicdanım qarşısında rahat olmaq istəyirəm. Hər kəsin məni bəyənməsi mümkün deyil, amma heç kimin haqqına qəsd etməmək, kiminsə etimadını bilərəkdən doğrultmamaq, sözümə və əmələmə sahib çıxmaq mənim seçimimdir. Çünki insanın dəyəri hamının onun haqqında nə düşündüyü ilə deyil, həqiqətdə necə biri olduğu ilə müəyyənləşir.
Mən bilikli olmaq istəyirəm, amma biliyimi lovğalığa çevirmədən. Uğur qazanmaq istəyirəm, amma başqasının uğursuzluğu hesabına deyil. Güclü olmaq istəyirəm, amma bu gücü kimisə əzmək üçün yox, çətinlikləri aşmaq və ehtiyacı olana dayaq olmaq üçün istifadə edərək. Sözümün eşidilməsini istəyirəm, amma əvvəlcə başqalarını dinləməyi bacararaq.
Mən istəyirəm ki, haqqımda danışanda insanlar yalnız nailiyyətlərimdən çox insanlığımı xatırlasınlar. Birinə verdiyim məsləhət, öyrətdiyim gənc həmkarım, qoruduğum haqq, gördüyüm xeyirxah iş, kiminsə haqqında qələmə aldığım yazı mənim ömrümün davamına çevrilsin. Çünki insanın əsl mirası topladığı əşyalardan ibarət deyil, başqalarının həyatında yaratdığı mənəvi dəyərdir.
Əlbəttə, bu yolda insanın qarşısına çətinliklər çıxır. Bəzən yaxşılıq qarşılığında nankorluq, dürüstlük qarşılığında anlaşılmazlıq, səmimiyyət qarşılığında məyusluq görürsən. Belə anlarda insanda hər şeyə laqeyd qalmaq, özünü başqalarından təcrid etmək istəyi yarana bilər. Ancaq başqasının yanlış davranışı bizim də yanlış davranmağımıza bəraət qazandırmamalıdır. Dünyanın sərtliyi bizi mərhəmətsizliyə, haqsızlıq bizi ədalətsizliyə, yalan bizi yalançılığa sürükləməməlidir. İnsan öz dəyərlərini yalnız rahat günlərdə deyil, çətin anlarda da qoruya bilirsə, deməli, mənəvi dayaqları möhkəmdir. Əsl xarakter elə burada formalaşır.



Hər insanın həyatında elə anlar olur ki, başqalarının fikri arxa plana keçir, insan özü ilə baş-başa qalır. O anlarda vəzifənin, şöhrətin, sərvətin, alqışın arxasında gizlənmək mümkün deyil. İnsanın qarşısında yalnız öz əməlləri, seçimləri və vicdanı dayanır. Özünü tanımaq özünü tərifləmək deyil. Əksinə, öz güclü və zəif tərəflərini dürüst qiymətləndirməkdir. Nəyə qadir olduğunu bilmək qədər, hansı nöqsanlarını düzəltməli olduğunu bilmək də vacibdir. Özünü tanıyan insan hər uğurunu yalnız öz zəhməti ilə əlaqələndirmir, ona dəstək olanları da unutmur. Hər uğursuzluğunda yalnız başqalarını günahlandırmır, öz payına düşən məsuliyyəti də qəbul edir.
Bəlkə də insanın ən böyük qələbəsi özünü aldatmaqdan xilas olmasıdır. Çünki insan başqalarını müəyyən müddət inandıra bilər, amma həqiqəti öz daxilindən tamamilə silə bilməz. Vicdanın səsini eşitmək üçün bəzən dayanmaq, tələsməmək, gündəlik qayğıların səs-küyündən uzaqlaşıb özünə qulaq asmaq lazımdır.
Mən özümə nə qədər dürüst cavab verirəmsə, kimliyimi də bir o qədər aydın görürəm. Bu cavab həmişə ürəkaçan olmaya bilər. Ancaq həqiqəti qəbul etmək dəyişməyin ilk addımıdır. İnsan öz nöqsanını etiraf etmədən onu aradan qaldıra bilməz; öz məsuliyyətini anlamadan daha yaxşı gələcək qura bilməz.

Və nəhayət...

Bütün bu düşüncələrin sonunda anlayıram ki, “MƏN KİMƏM?” sualının bir cümləlik, dəyişməz cavabı yoxdur. Mən dünənki təcrübələrim, bugünkü seçimlərim və sabaha dair ümidlərimlə formalaşan insanam. Mən ailəmin mənə ötürdüyü dəyərlərin, xalqımın yaddaşının, dilimin, Vətənimin və şəxsi məsuliyyətimin daşıyıcısıyam. Amma bunların heç biri məni avtomatik olaraq yaxşı insan etmir. Mən hər gün davranışlarımla kim olduğumu yenidən təsdiqləməliyəm.
İnsan özünü yalnız ad-soyadı ilə, tutduğu vəzifə ilə, sahib olduğu sərvətlə tanıtmamalıdır. Onu tanıdan əməlləri, qoruduğu prinsiplər, verdiyi sözə sədaqəti və başqalarına münasibətidir. Əsl kimlik insanın ən çox danışdığı dəyərlərdən çox ən çətin anda belə qoruduğu dəyərlərdə üzə çıxır.
MƏN KİMƏM? Mən öz əməllərimə cavabdeh olan insanam. Mən yaxşılıq etmək imkanı olan, səhvini düzəldə bilən, öyrənə, dəyişə və başqasının həyatına işıq sala bilən bir insanam. Mənim borcum bu imkanları hədər verməmək, ömrü yalnız yaşamaqla deyil, onu mənalı etməklə dəyərləndirməkdir.
Bəlkə də insanın dünyada ən böyük qazancı hamının onu tanıması deyil, onu tanıyanların yanında rahatlıqla başını qaldıra bilməsidir. Ən böyük uğuru heç vaxt yıxılmamaq deyil, yıxılanda yenidən qalxmaq və yolunu itirməməkdir. Ən böyük mirası isə arxasında qoyduğu yaxşı ad, xeyirxah əməllər və davam edən mənəvi izdir.
Bir gün hər birimizin ömrü keçmiş zamana çevriləcək. Onda nə söylədiyimizdən çox nə etdiyimiz, nə iddia etdiyimizdən çox necə yaşadığımız xatırlanacaq. Buna görə də insan özünə bu sualı yalnız həyatının sonunda deyil, hər gün verməlidir. Çünki özünü tanımaq bir anlıq kəşf deyil, ömürlük məsuliyyətdir.
MƏN KİMƏM? MƏN BU DÜNYADA TUTDUĞUM YER QƏDƏR DEYİL, HƏMİN YERƏ HANSI MƏNƏVİ DƏYƏRLƏRLƏ SAHİB ÇIXDIĞIMLA ÖLÇÜLÜRƏM. VƏ ƏGƏR BİR GÜN ARXAMCA DEYİLƏN ƏN SƏMIMI SÖZ “YAXŞI İNSAN İDİ” OLARSA, DEMƏLİ, ÖMRÜMÜN ƏN VACİB SUALINA LAYİQLİ CAVAB VERƏ BİLMİŞƏM.

Daşdəmir ƏJDƏROĞLU