Professor Mədəd Çobanov - 90

“Böyük şəxsiyyətlər tarixin sütunlarıdır. Onlar nə qədər möhkəm olsa, cəmiyyətin inkişafı da bir o qədər dayanıqlı olar.”
Əbu Turxan

Xalqların bir-birinə yaxınlaşması və qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmlənməsi yalnız siyasi münasibətlərdən asılı deyil. Tarixin müxtəlif dövrlərində sübut olunmuşdur ki, xalqlar arasında ən davamlı əlaqələr elm, ədəbiyyat və mədəniyyət vasitəsilə yaranır. Çünki dövlətlərarası münasibətlər zamanın təsiri ilə dəyişə bilsə də, ziyalıların yaratdığı mənəvi dəyərlər nəsillərin yaddaşında yaşayır.
Azərbaycan və Gürcüstan xalqlarının münasibətləri də əsrlər boyu formalaşmış belə bir zəngin mədəni irsə əsaslanır. Eyni coğrafiyanı bölüşən, tarix boyu qonşuluq və əməkdaşlıq münasibətlərində olan bu xalqların ədəbiyyatında, dilində və mənəvi dünyasında qarşılıqlı təsirin izləri aydın görünür. Bu yaxınlığın qorunub inkişaf etdirilməsində şairlərin, yazıçıların, alimlərin və maarifçilərin xüsusi rolu olmuşdur.
Azərbaycan-Gürcü mədəni əlaqələrinin tarixində Mirzə Fətəli Axundzadə, Nəriman Nərimanov, Cəlil Məmmədquluzadə, Firidun bəy Köçərli, İlya Çavçavadze, Akaki Sereteli və digər görkəmli şəxsiyyətlərin fəaliyyəti xüsusi yer tutur. Onlar yalnız öz xalqlarının ədəbiyyatına və elminə xidmət etməmiş, eyni zamanda qonşu xalqlar arasında qarşılıqlı tanıma və hörmət mühitinin formalaşmasına töhfə vermişlər.

Bu böyük ənənənin davamında Azərbaycan-Gürcü elmi və ədəbi əlaqələrinin araşdırılmasına mühüm töhfələr verən alimlərdən biri də professor Mədəd Çobanovdur. Onun elmi fəaliyyəti dilçilik, ədəbiyyatşünaslıq və ədəbi əlaqələr sahələrini əhatə etməklə yanaşı, iki xalq arasında mövcud olan tarixi-mədəni yaxınlığın elmi əsaslarla öyrənilməsinə yönəlmişdir.
Professor Mədəd Çobanovun həyat yolu və elmi fəaliyyəti göstərir ki, həqiqi ziyalının missiyası yalnız elmi nəticələr əldə etməklə bitmir. Alim həm də yaşadığı cəmiyyətin mənəvi yaddaşını qoruyan, müxtəlif xalqlar arasında anlaşmaya xidmət edən şəxsiyyətdir.
Professor Mədəd Çobanovun elmi yaradıcılığı Azərbaycan filologiyasının mühüm istiqamətlərini əhatə edən zəngin bir irsdir. O, uzun illər ərzində dilçilik, türk dillərinin araşdırılması, onomastika, toponimika və ədəbi əlaqələr sahəsində tədqiqatlar aparmış, elmi fəaliyyətini həm nəzəri, həm də praktik əhəmiyyət daşıyan araşdırmalarla zənginləşdirmişdir.

Alimin yaradıcılığında Azərbaycan-Gürcü ədəbi-mədəni əlaqələrinin öyrənilməsi xüsusi yer tutur. Bu istiqamətdə apardığı tədqiqatlar iki xalqın tarix boyu formalaşmış mədəni yaxınlığını, ədəbi münasibətlərini və mənəvi əlaqələrini elmi müstəvidə araşdırmaq məqsədi daşımışdır. Onun əsərlərində əsas diqqət yalnız ayrı-ayrı ədəbi faktların təqdim olunmasına deyil, həm də həmin əlaqələrin yaranmasına səbəb olan tarixi və ictimai amillərin izahına yönəlmişdir.
Professor Mədəd Çobanovun bu sahədəki fəaliyyətinin mühüm nümunələrindən biri “Sevirəm Gürcüstanı” adlı almanaxdır. 1977-ci ildə Bakıda nəşr olunan bu kitab Azərbaycan ədəbiyyatında Gürcüstan mövzusunu əks etdirən əsərləri bir araya gətirərək iki xalq arasındakı mənəvi yaxınlığın bədii ifadəsini nümayiş etdirmişdir.
Bu nəşrin əhəmiyyəti yalnız toplanmış ədəbi nümunələrlə məhdudlaşmırdı. Kitab Azərbaycan şairlərinin Gürcüstan torpağına, gürcü xalqına və onun mədəniyyətinə olan münasibətini əks etdirən dəyərli mənbə idi. Burada əsas ideya iki xalqın bir-birini tanıması, qarşılıqlı hörmətin möhkəmlənməsi və ortaq mədəni dəyərlərin gələcək nəsillərə çatdırılması idi.
Alimin bu istiqamətdəki növbəti mühüm işi “Dostluq nəğmələri” adlı almanax olmuşdur. 1978-ci ildə Tbilisidə nəşr edilən bu kitab Azərbaycan poeziyasının gürcü oxucusuna təqdim olunması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Azərbaycan şairlərinin Gürcüstan və gürcü xalqı haqqında yazdıqları əsərlərin bu şəkildə təqdim olunması ədəbi əlaqələrin qarşılıqlı xarakter daşıdığını göstərirdi. Əslində, belə nəşrlər sadəcə ədəbi toplu deyil, dövrün mədəni dialoq vasitələri idi. Onlar müxtəlif xalqların bir-birinin mənəvi dünyasına daxil olmasına, ədəbiyyat vasitəsilə qarşılıqlı anlaşmanın genişlənməsinə xidmət edirdi.
Professor Mədəd Çobanovun dilçilik sahəsində gördüyü işlər də bu mənada mühüm əhəmiyyət daşıyır. Onun hazırladığı “Azərbaycanca-gürcücə qısa danışıq lüğəti” (Tbilisi, 1977, 1991, 2000) iki dil arasında praktik əlaqələrin inkişafına xidmət edən qiymətli elmi vəsaitlərdən biridir. Dil xalqların yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də onların düşüncə tərzini, tarixini və mədəni xüsusiyyətlərini əks etdirən mühüm amildir. Bu baxımdan belə lüğətlərin hazırlanması qarşılıqlı anlaşmanın elmi əsaslarının möhkəmlənməsinə xidmət edir.
Professor Mədəd Çobanovun elmi fəaliyyəti göstərir ki, o, dil məsələlərinə yalnız struktur və qrammatik hadisə kimi yanaşmamış, dili həm də xalqın tarixi yaddaşı və mədəni kimliyinin ifadəsi kimi qiymətləndirmişdir. Bu yanaşma onun Azərbaycan-Gürcü əlaqələrinə həsr etdiyi araşdırmalarında da özünü aydın göstərir.
Alimin fəaliyyəti nəşrlərlə məhdudlaşmamışdır. O, uzun illər elmi-pedaqoji fəaliyyət göstərərək tələbələr yetişdirmiş, müxtəlif elmi tədbirlərdə iştirak etmiş, məqalələri və çıxışları ilə Azərbaycan filologiyasının inkişafına töhfə vermişdir. Onun elmi irsinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri də nəzəri araşdırmaları praktik fəaliyyətlə birləşdirməsidir.
Professor Mədəd Çobanov üçün elm həm də məsuliyyət idi. O, alim fəaliyyətini yalnız elmi nəticələrin əldə olunması kimi deyil, cəmiyyətə fayda verən bir missiya kimi qəbul edirdi. Bu səbəbdən onun yaradıcılığında elmi dəqiqliklə yanaşı, insanlara və xalqlara yaxınlıq ideyası da mühüm yer tutur.
Böyük alimlərin həyat yoluna nəzər saldıqda aydın olur ki, onların əsl dəyəri yalnız yazdıqları əsərlərlə deyil, yaratdıqları elmi və mənəvi mühitlə müəyyənləşir. Alim öz tədqiqatları ilə bir sahənin inkişafına istiqamət verə, müəllim kimi yetişdirdiyi tələbələrlə elmi ənənənin davamlılığını təmin edə, ictimai fəaliyyəti ilə isə cəmiyyətin düşüncə dünyasına təsir göstərə bilər.
Professor Mədəd Çobanovun elmi-pedaqoji fəaliyyəti məhz belə çoxşaxəli bir ömür yolunun nümunəsidir. O, bir tərəfdən Azərbaycan filologiyasının mühüm problemləri ilə bağlı dəyərli araşdırmalar aparmış, digər tərəfdən Azərbaycan-Gürcü ədəbi-mədəni əlaqələrinin öyrənilməsinə xüsusi diqqət yetirmişdir. Onun fəaliyyəti göstərir ki, elm yalnız keçmişi öyrənmək vasitəsi deyil, həm də xalqların gələcək münasibətlərinə təsir edən mühüm amildir.
Azərbaycan və Gürcüstan xalqları arasında yaranmış mədəni yaxınlıq böyük bir tarixi ənənəyə əsaslanır. Bu ənənənin formalaşmasında Axundzadə və Çavçavadze kimi şəxsiyyətlərin rolu xüsusilə danılmazdır. Onların maarifçilik ideyaları, elmə və mədəniyyətə verdikləri önəm sonrakı nəsil ziyalılar üçün örnəyə çevrilmişdir. Professor Mədəd Çobanovun fəaliyyəti də həmin mənəvi xəttin davamı kimi qiymətləndirilə bilər.
Onun tədqiqatlarında əsas məqsəd yalnız ədəbi əlaqələri araşdırmaq deyildi. Alim eyni zamanda göstərirdi ki, xalqların yaxınlaşması üçün əvvəlcə onların bir-birinin dilini, tarixini və mədəniyyətini tanıması vacibdir. Bu baxımdan onun əsərləri elmi məlumat mənbəyi olmaqla yanaşı, mədəni dialoqun vasitələrindən biri kimi də əhəmiyyətlidir.
Əbu Turxanın “Böyük şəxsiyyətlər tarixin sütunlarıdır” fikri belə insanlara tamamilə uyğundur. Tarixin yaddaşında qalan şəxsiyyətlər yalnız öz dövrlərinin hadisələri ilə deyil, gələcək nəsillərə ötürdükləri dəyərlərlə yaşayırlar. Professor Mədəd Çobanovun elmi irsi də məhz belə davamlı dəyərlər sırasında dayanır. Azərbaycanın Xalq şairi Zəlimxan Yaqubun: “Ölü var ki, dayaq olub sağlara” misrası da böyük ziyalıların mənəvi ömrünü ifadə edən dərin məna daşıyır. Həqiqətən də, elmə, maarifə və insanlıq ideallarına xidmət edən insanların yaratdığı irs onların fiziki ömründən daha uzun yaşayır. Belə şəxsiyyətlər zaman keçdikcə yalnız bir dövrün nümayəndəsi kimi deyil, mənəvi yol göstəricisi kimi qəbul olunurlar.
Professor Mədəd Çobanovun fəaliyyəti də bu baxımdan qiymətlidir. Onun araşdırmaları, nəşrləri və pedaqoji fəaliyyəti Azərbaycan-Gürcü elmi və mədəni əlaqələrinin öyrənilməsinə mühüm töhfə vermişdir. O, öz qələmi ilə yalnız elmi əsərlər yaratmamış, eyni zamanda iki xalqın bir-birini daha yaxşı tanımasına xidmət edən mənəvi bir xətt formalaşdırmışdır.
Gürcü xalqının böyük mütəfəkkiri İlya Çavçavadze də bütün yaradıcılığı boyu maarifin, elmin və milli-mənəvi dəyərlərin əhəmiyyətini ön plana çəkmişdir. Azərbaycan və Gürcüstan ziyalılarını birləşdirən əsas cəhətlərdən biri də məhz bu ideyadır: elm və mədəniyyət xalqlar arasında ayrılıq deyil, yaxınlıq yaradır.
Bu gün professor Mədəd Çobanovun elmi irsinə nəzər salarkən aydın olur ki, onun fəaliyyəti yalnız müəyyən bir dövrün elmi tələbləri ilə məhdudlaşmır. Bu zəngin irs Azərbaycan-Gürcü münasibətlərinin elmi və mədəni tarixinin mühüm səhifələrindən biri olmaqla yanaşı, gələcək tədqiqatçılar üçün də dəyərli mənbədir.
Gürcü xalqının böyük mütəfəkkiri və şairi İlya Çavçavadzenin gələcəyə inam və ümid ifadə edən misraları bu düşüncəni daha dolğun şəkildə tamamlayır:
“Mahnıdır hələlik təsəlli verən,
Əsl gələcəyə inanıram mən.”
Bu inamın işığında bir daha görünür ki, xalqların gələcəyi yalnız siyasi və iqtisadi əlaqələrlə deyil, həm də elm, mədəniyyət və qarşılıqlı hörmət üzərində qurulur. Professor Mədəd Çobanov kimi ziyalıların fəaliyyəti də məhz insanları birləşdirən bu mənəvi dəyərlərin yaşadılmasına, gələcəyə inam hissinin möhkəmlənməsinə xidmət edən qiymətli irsdir.

Sözlə, elmlə və mədəniyyətlə qurulan əlaqələr zamanın dəyişən şərtlərinə baxmayaraq öz əhəmiyyətini qoruyur. Çünki belə bağlar ayrı-ayrı tarixi hadisələrdən daha uzunömürlü olur, xalqların yaddaşında yaşayan qarşılıqlı ehtiram və etimad üzərində formalaşır.
Professor Mədəd Çobanov da Azərbaycan–Gürcü elmi və mədəni əlaqələri tarixində məhz belə bir missiyanı həyata keçirən görkəmli ziyalı kimi özünəməxsus yer tutur. Onun ömür yolu sübut edir ki, bir alimin qələmi, elmi düşüncəsi və yaratdığı irs iki xalq arasında qarşılıqlı anlaşmanın və dostluğun möhkəmlənməsinə xidmət edən böyük mənəvi qüvvəyə çevrilə bilər.

VİDADİ ORUCOV,
Lənkəran Dövlət Universitetinin kafedra müdiri,
Azərbaycan Respublikası qabaqcıl təhsil işçisi,
pedaqogika elmləri doktoru,
professor

ZiM.Az