Əziz oxucu! Dəfələrlə mədəniyyəti olmayan, etik və davranış, ünsiyyət qaydalarına riayət etməyən insanlar haqqında tənqidi məqalə yazmışam. Düşünmüşəm ki, kimlərsə yazdığım yazılardan düzgün nəticə çıxarar. Düzü, artıq bu mövzuda yazmağa utanıram. Amma mədəniyyətdən uzaq olan, etik və davranış, ünsiyyət qaydalarına riayət etməyən insanların sayı çoxaldıqca, bu, məni düşünməyə vadar edir. Məsələ burasındadır ki, bunların arasında uşaqlara, məktəblilərə, hətta ali təhsilli qadın və kişilərə də rast gəlmişəm. Bu işdə kimdir günahkar? Valideynlərdirmi? Məktəbdirmi? Kimdir günahkar?
Yaxşı yadımdadır. Bakının Mərdəkan qəsəbəsindəki 181 nömrəli orta məktəbdə təhsil alırdım. O dövrlərdə sinif rəhbərimiz, eləcə də müxtəlif fənləri tədris edən müəllimlər şagirdlərə mədəniyyətli olmağı, etik, davranış qaydalarına, gigiyenik və sanitariya qaydalarına riayət etməyi tez-tez başa salardı. Ailədə, məktəbdə, ictimai yerlərdə, xidmət sahələrində davranış və ünsiyyət qaydalarını şagirdlərə aşılayardılar. Sinfimizdə 39 şagird təhsil alırdı. Nə yaxşı ki, yaxşı müəllimlərim olub. Hətta bizə paxıl olmamağı, yalan danışmamağı tövsiyə edirdilər.
Düşünürəm ki, məni narahat edən gördüyüm faktı oxucuların da nəzərinə çatdırım. 2026-cı ilin iyul ayının əvvəlləri idi. Gəncə şəhərinə getməliydim. Bakı avtovağzalına gəldim. Tələsdiyimə görə avtobusla deyil, taksi fəaliyyəti ilə məşğul olan balaca maşınla getməli oldum. Mən sürücünün yanında əyləşdim. Arxa oturacaqda bir azərbaycanlı və iki nəfər başqa millətin nümayəndəsi oturmuşdu. Onlar ailəli idilər və başqa ölkədən Bakıya turist kimi gəlmişdilər. Onu da qeyd edim ki, Bakıdan Gəncə şəhərinə 360 kilometr yoldur. Qonaqlarla rus dilində 3-4 dəqiqə söhbət etdim və öyrəndim ki, onlar Azərbaycana muzeylərə baxmağa gəliblər. Onlar söhbət əsnasında qeyd etdilər ki, muzeyə baxdıqdan sonra, yenidən Bakıya qayıdacaqlar və bir neçə gündən sonra öz ölkələrinə yola düşəcəklər. Alqışlayıram.
Gənc ailə dahi şair Nizami Gəncəvinin məqbərəsinə və muzeyinə baxmağa gedirdilər. Təəcübləndim, amma çox sevindim, ürəyimdə onlara afərin dedim. Təəcübləndim, ona görə ki, muzeylərə gedənlərin sayı çox azdır. Hər halda insanların əksəriyyəti ancaq muzeyə baxmağa görə 360 kilometr yolu qət etməzdi.
Dörd saatdan sonra artıq Gəncə şəhərindəydim. Amma yolda çox əsəbiləşdim. Belə ki, cavan sürücü 5 dəfə siqaret çəkdi, semiçka çırtladı və arabir su da içirdi. Bu səhnəni seyr etməkdən bezmişdim və əsəbiləşmişdim. Əsəbiləşmişdim, ona görə ki, başqa ölkədən gələn şəxslərin qarşısında maşını idarə edən zaman bu hərəkətləri edirdi. Düşünmürdü ki, Azərbaycana gələn qonaqlar gördüklərini öz ölkələrində yaxınları üçün danışacaqlar. Və düşünmürdü ki, Azərbaycanı öz davranışı ilə təmsil edir. Düşünmürdü ki, qonaq öz ölkəsində gördüyünü qələmə ala bilər.
Oxucu deyə bilər ki, bəs siz niyə sürücünü tənbeh etmədiniz? Cavabını deyim. Təxminən 20 il bundan əvvəl sərnişin avtobusu ilə Bakının Mərdəkan qəsəbəsindən Bakıya gedirdim. Avtobus basabas idi, sərnişinlərin sayı çox olduğundan, nəfəs almaq olmurdu. Onu da qeyd edim ki, Mərdəkandan Bakıya təxminən 25 kilometr yoldur. Sürücü artıq ikinci dəfəydi ki, siqaret çəkirdi. Sərnişinlərin hamısı bu səhnəni görüb susurdu. Mən dözmədim və sürücünü danladım. O, əsəbi şəkildə avtobusu saxladı və mənim düşməyimi kobud şəkildə əmr etdi. Məcbur olub maşından düşdüm. O dövrlərdə hələ tənqidi məqalələrə aidiyyatı təşkilatlar tərəfindən tədbir görülürdü. Ertəsi gün bu faktla bağlı tənqidi məqalə yazdım və məqalə qəzetlərin birində işıq üzü gördü. Fakta tədbir görməkdən ötrü qəzeti bir neçə aidiyyatı təşkilata göndərdim. Bir neçə gündən sonra fakta tədbir görüldü: belə ki, sürücü iki aylıq müddətinə işindən xaric edildi.
Digər bir hadisəni də nəzərinizə çatdırmaq istərdim. Təxminən 2-3 il bundan əvvəlin söhbətidir. Bakının Mərdəkan qəsəbəsində cavan bir kişi siqareti çəkdikdən sonra, yaxınlıqda zibil qutusu olsa da, siqaretin kötüyünü yerə atdı. Ona yaxınlaşıb, siqaret kötüyünü niyə yerə atmasının səbəbini soruşdum. O, dedi:
-Atmışam. Əcəb edib atmışam. Hamı yerə atır da zibili. Get işinlə məşğul ol.
Davranışı qaydasında olmayan kişi ilə höcətləşməkdən vaz keçdim. Əziz oxucu! Daha bir neçə dəfə yerə zibil atanları, avtomobili idarə edən zaman siqaret çəkənləri tənbeh etmişəm və hadisəni törədənlər mənə əsəbi şəkildə nəlayiq cavab veriblər.
Elə başıma gələnləri də nəzərə alıb cavan sürücünü tənbeh etmədim.
...Ümumiyyətlə, savadından, yaşından asılı olmayaraq hər bir şəxs mədəniyyət, etik, davranış, ünsiyyət, gigiyenik və sanitariya qaydalarına ciddi riayət etməlidir. Düşünürəm ki, bu işin müsbət nəticəsinin olması üçün müəllimlər hər gün şagirdlərə bütün qaydaları başa salmalıdırlar. Yenə deyirəm: müəllimlər dərslərini keçib, işlərini bitmiş hesab etməməlidirlər. Onlar dəfələrlə bu mövzuda danışmalıdırlar, başa salmalıdırlar...