Həyat elə bir dərslikdir ki, onun sinif otağı çox böyük, mövzuları sonsuz, imtahanları isə bəzən gözlənilməz olur. Bu dərsliyin səhifələrini hər kəs öz ömrü boyu vərəqləyir. Kimi son zəngədək şagird olaraq qalır, kimi də ömrünün hansısa məqamında tabaşiri əlindən qoyub müəllim kürsüsünə keçir, başqalarına ağ vərəqlər üzərində həyatı öyrətməyə, onların qəlbinə biliklə yanaşı, insanlıq, mərhəmət və vicdan toxumları səpməyə çalışır. Sən də bu müqəddəs kürsünün sahiblərindən biri oldun, əziz dost. Elə bir kürsünün ki, onun ucalığı oturduğun yerdən deyil, yetişdirdiyin insanların mənəvi böyüklüyündən ölçülür.
Təzəkənd... Adı üstündə: təzə kənd. Torpağı təzə, otu təzə, evlərin tüstüsü təzə, səhərləri təzə, insanların ürəyi təmiz və arzuları təravətli... Hər kəndin öz taleyi, öz yaddaşı, özünəməxsus bir qoxusu var. O qoxu bəzən yaz yağışından sonra torpağın nəfəsində, bəzən həyət-bacada açan çiçəklərin ətrində, bəzən də uzaqdan eşidilən bir el havasında gizlənir. İnsan harada yaşasa da, hansı zirvəyə yüksəlsə də, uşaqlığının keçdiyi yerləri daxilində özü ilə gəzdirir. Çünki insanın ilk dünyası doğulduğu, böyüdüyü, ilk dəfə göyə baxıb arzular qurduğu torpaqdır.
Sənin də həyat yolun o torpaqdan başlanıb. Təzəkəndin yollarından keçib böyük dünyaya üz tutmaq, zamanın sınaqlarından keçərək özünə layiqli bir ad qazanmaq, nəhayət, ömrünü müəllimlik kimi məsuliyyətli və şərəfli bir sənətə bağlamaq hər adamın hünəri deyil. Axı müəllim olmaq təkcə ikiyə bölmək, vurma cədvəlini öyrətmək, cümlənin üzvlərini təhlil etmək deyil. Müəllimlik insanın içindəki işığı görmək, onun hələ özünün də tanımadığı qabiliyyətlərini üzə çıxarmaq, büdrəyəndə əlindən tutmaq, yıxılanda ayağa qalxmağa güc verməkdir. Müəllimlik bir ömrü başqalarının yoluna işıq düşsün deyə çıraq kimi yandırmaqdır. Bu çırağın yağı bəzən səbirdən, bəzən zəhmətdən, bəzən də bir şagirdin uğurunu görərkən duyulan səssiz sevincdən yaranır.
Sən bu yolun yolçusu oldun, Məhəmmədhaqqı müəllim! Bu yolda neçə səhər erkən oyandın, neçə dəfə dərsə tələsdin, neçə uşağın sualına cavab axtardın, neçə dəfə bir şagirdin anlamadığı mövzunu yenidən izah etdin, neçə dəfə bir baxışla, bir kəlmə ilə kiminsə qəlbinə ümid saldın – bunların hamısını bəlkə də heç vaxt dəqiq saymaq mümkün olmayacaq. Müəllim əməyinin hesabı dəftərlərdə, jurnallarda, əmək kitabçalarında tam görünmür. Onun ən böyük hesabatı illər sonra öz ayaqları üstündə dayanan, cəmiyyətə fayda verən, həyatda öz yolunu tapan yetirmələrinin simasında oxunur.
İndi geriyə dönüb baxanda görürsən ki, illər sadəcə ötüb keçməyib, bir ömür boyu zəhmətlə yazılan böyük bir kitabın səhifələrinə çevrilib. O kitabın bəzi səhifələri sevincdən işıqlanıb, bəzilərinə zəhmətin mürəkkəbi hopub, bəziləri isə xatirələrin kövrəkliyi ilə saralıb. Amma bütün səhifələrin ortaq bir cəhəti var: onların hər birində sənin həyatından, xarakterindən, müəllimlik əqidəndən bir iz qalıb.
Bax, 70 il gəlib çatıb ömrünün qapısına. 70 il az deyil! Bu, bir insanın uşaqlığından müdrikliyə uzanan uzun bir yol, saysız-hesabsız səhərlərin açılması, axşamların qaranlığa qarışması, fəsillərin bir-birini əvəz etməsi deməkdir. Bu, bir zamanlar kiçik addımlarla kənd yollarında qaçan uşağın illər sonra həyatın ağır və məsuliyyətli yollarını inamla keçməsi deməkdir. 70 il həm də insanın arxada qoyduğu illərə baxıb özünə sual verməsi, yaşadıqlarını yaddaşının tərəzisində ölçməsi, nəyin gəlib-keçici, nəyin isə əbədi olduğunu daha dərindən anlamasıdır.
Deyirlər, insanın yaşı artdıqca sözləri azalır, mənaları dərinləşir. Gənclikdə adam dünyanı dəyişmək istəyir, müdriklik çağında isə dünyanın içində öz izini qorumağın nə qədər vacib olduğunu anlayır. Əvvəllər böyük görünən hadisələr kiçilir, kiçik görünən anlar böyüyür. Bir vaxtlar adi hesab etdiyin bir kənd səhəri, bir dostun səmimi sözü, bir şagirdin uğurlu cavabı, bir doğmanın təbəssümü illər sonra ömrün ən qiymətli xəzinəsinə çevrilir. Bəlkə də yaş almağın ən gözəl tərəfi elə budur: insan həyatın qiymətini onu itirmək qorxusu ilə deyil, yaşanmış hər anın dəyərini duymaqla anlamağa başlayır.



Hər xətdə bir xatirə, hər cizgidə bir zəhmət ili, hər baxışda bir insanın ömründən keçən hadisələrin izi var. O qırışlar təkcə zamanın nişanəsi deyil, həm də yaşanmış ömrün səssiz salnaməsidir. Torpaq necə əkinçinin zəhmətini öz qoynunda saxlayırsa, insanın üzü də onun ömrünün izlərini qoruyur. Sənin üzündə də illərin təcrübəsi, müəllim məsuliyyəti, həyatın öyrətdiyi həqiqətlər və geridə qalan günlərin həzinliyi yanaşı yaşayır.
Zəng səsi... Nə qəribə, nə sirli səsdir bu! Uşaq olanda adamı tənəffüsün bitdiyindən xəbərdar edir, böyüyəndə isə ömrün keçib gedən dəqiqələrini xatırladır. Bir vaxtlar məktəbin dəhlizlərində çalınan zəng indi yaddaşının dərinliyində səslənir. Elə bil o səs illərin arxasından gəlir, bir-bir qapıları açır, səni tanıdığın simalara, keçdiyin sinif otaqlarına, yazdığın dərs planlarına, lövhənin qarşısında dayandığın günlərə qaytarır.
O zəng neçə dəfə çalındı, Məhəmmədhaqqı müəllim? Neçə dərs başladı, neçə dərs bitdi? Neçə uşağın əlindən tutub ilk hərfləri yazdırdın? Neçə şagirdin səhv cavabını səbirlə düzəltdin, neçə dəfə çətinliyə düşən bir uşağa ürək-dirək verdin? Neçə dəfə öz yorğunluğunu unudub başqasının uğuruna sevindin? Bunların sayını bəlkə də heç kim bilmir. Bəlkə sən özün də artıq xatırlamırsan. Amma həyatın qəribə bir yaddaşı var: insanın özü unutduğu bəzi yaxşılıqları zaman başqalarının qəlbində qoruyub saxlayır.
İndi o ilk hərflərlə başlayan cümlələr bəlkə də böyük şəhərlərdə, uzaq ölkələrdə, müxtəlif peşələrdə, biri-birindən fərqli talelərdə öz həyatını yaşayır. Sənin qarşında bir vaxtlar həyəcanla dayanan uşaqlardan kimisi ailə başçısı, kimisi zəhmət adamı, kimisi ziyalı, kimisi də öz övladlarının müəllimi olub. Hər biri öz həyat kitabını yazır. Bəlkə də həmin kitabların bir yerində sənin adın görünməz mürəkkəblə yazılıb. Çünki insanın həyatına toxunan müəllim bəzən illər sonra belə onun düşüncəsində, davranışında, insanlara münasibətində yaşayır.
Müəllimin ən böyük xoşbəxtliyi də elə budur: özündən sonra yalnız xatirə deyil, davam edən bir yaxşılıq qoyub getmək. Şagirdinin uğurunda öz zəhmətinin bəhrəsini görmək, onun düz yolda addımladığını bilmək, illər sonra bir yetirməsinin hörmətlə salam verməsi, “Müəllim, məni xatırladınızmı?” sualını eşitmək... Bəzən bircə belə görüş insanın bütün yorğunluğunu unutmağa kifayət edir. Çünki o anda müəllim anlayır ki, illər boşuna keçməyib, çəkdiyi zəhmət torpağa səpilmiş toxum kimi cücərib, boy atıb, bəhrə verib.



qəlbinin bir guşəsində uşaqlıq üçün həmişə yer saxlayır. Yaş artdıqca insan keçmişə daha çox boylanır. Amma bu, sadəcə, geriyə qayıtmaq arzusu yox, öz başlanğıcını anlamaq, bugünkü insanın dünənki uşaqla bağını qorumaq istəyidir. 70 yaş adamı yalnız qocaltmır, həm də ona uşaqlığının nə qədər əlçatmaz, saf və gözəl olduğunu xatırladır.
Bəlkə də insanın daxilindəki uşağın heç vaxt böyüməməsi həyatın bizə verdiyi ən böyük təsəllidir. Saçlara dən düşür, addımların ritmi dəyişir, zamanın gedişi əvvəlkindən daha aydın duyulur, amma bir kəndin adı çəkiləndə ürəyin yenə əvvəlki kimi döyünür. Bir uşaqlıq xatirəsi yada düşəndə üzündə təbəssüm yaranır. Bir vaxtlar qaçdığın cığırlar, oynadığın həyətlər, üzərində oturduğun daşlar yaddaşında yenidən canlanır. İnsan anlayır ki, zaman hər şeyi dəyişə bilər, amma doğma torpağın qəlbdə yaratdığı hissi özündən ala bilməz.
Təzəkəndin havası hələ də ağlındadır, bilirəm. Torpağın qoxusu heç vaxt adamın yaxasından əl çəkmir. Onu nə qədər yusan da, dünyanın hansı şəhərində yaşasan da, hansı yolları keçsən də, bir yağış damcısı, bir yaz küləyi, bir doğma səs həmin qoxunu yenidən yaddaşının dərinliyindən üzə çıxara bilər. Çünki doğma torpaq insanın təkcə ayağının altında qalan yer deyil, ruhunun söykəndiyi dayaqlardan biridir.
O torpaq sənin ilk addımlarını tanıyır. O kəndin yolları sənin böyüməyinə şahidlik edib. Bəlkə də bir zamanlar uzaqdan baxıb xəyal etdiyin böyük dünya indi sənin arxada qoyduğun illərin bir hissəsinə çevrilib. Amma insanın başlanğıcı ilə sonrakı həyatı arasında görünməz bir körpü var. Sən bu körpüdən yetmiş il boyunca keçmisən: uşaqlıqdan gəncliyə, gənclikdən müəllimliyə, müəllimlikdən təcrübəyə, təcrübədən müdrikliyə doğru. Bu yolun hər mərhələsi sənə nəsə öyrədib. İndi isə ömrün özü sənin üçün böyük bir müəllimə çevrilib.


Məhəmmədhaqqı müəllim, insan ömrünün elə görüşləri var ki, onlar adi bir tanışlıq çərçivəsinə sığmır. İllər keçir, zaman öz işini görür, günlərin rəngi dəyişir, amma bəzi insanların söhbəti yaddaşda elə bil dünən baş veribmiş kimi qalır. Musa Yaqubla bağlı xatirələr də belə xatirələrdəndir. Şairin adı çəkiləndə təkcə misralar, şeirlər, təbiətin dili ilə danışan sözlər yada düşmür, həm də insanın özünü, onun səmimiyyətini, sadəliyini, söhbətinin doğmalığını xatırlamaq istəyirsən.
Musa Yaqub poeziyasında təbiət, sadəcə ağac, çiçək, bulaq, dağ və meşə yox, insanın iç dünyası, yaddaşı, nisgili, sevinci və taleyidir. Onun şeirlərində bir yarpağın titrəyişindən insan ömrünün kövrəkliyini, bir ağacın susqunluğundan zamanın hikmətini duymaq mümkündür. Belə poeziyanın müəllifi ilə üz-üzə söhbət etmək isə, şübhəsiz, sözün özündən əlavə, insanı da tanımaq deməkdir.
Şairlə görüşlər, səmimi söhbətlər insanın yaddaşında bəzən bütöv bir kitabdan daha çox şey saxlayır. Söhbət zamanı deyilən bir fikir, üzə qonmuş təbəssüm, adi bir hadisəyə verilən qeyri-adi münasibət illər sonra belə xatırlanır. Çünki həqiqi söz adamlarının böyüklüyü yalnız yazdıqları əsərlərdə deyil, insanlarla ünsiyyətində, həyatın adi məqamlarına münasibətində də üzə çıxır.
Məhəmmədhaqqı müəllimin Musa Yaqubla bağlı xatirələrinin də özünəməxsus bir dəyəri var. Bu xatirələr bir müəllimin ömür yoluna şairin söz dünyasından düşən işığı, iki insanın söhbətində yaranan mənəvi yaxınlığı ifadə edir. Bəzən bir şairin misrası insanın öz həyatına başqa gözlə baxmasına səbəb olur. Bəzən də onunla üzbəüz söhbət etmək həmin misraların arxasında dayanan insanı daha yaxından tanıdır.
İndi 70 yaşın astanasında deyil, artıq 70-ci pilləsində dayanıb geriyə baxarkən, belə görüşlərin və söhbətlərin dəyəri daha aydın görünür. Çünki illər keçdikcə insan anlayır ki, ömür yalnız yaşanmış hadisələrin ardıcıllığı deyil; həm də rastlaşdığı insanların, eşitdiyi sözlərin, qəlbində saxladığı xatirələrin məcmusudur. Bəzi insanlar həyatımıza qısa müddətə daxil olsalar da, yaddaşımızda uzunömürlü iz qoyurlar.
Musa Yaqubun (vaxtilə dədə Musa da Buynuz kənd orta məktəbində işləyib) poeziyası ilə müəllim ömrünün arasında da mənəvi bir yaxınlıq var: hər ikisi insanı öz başlanğıcına, torpağa, yaddaşa və mənəvi dəyərlərə qaytarır. Şair sözü ilə, müəllim isə öyrətdiyi bilik və verdiyi tərbiyə ilə insanın daxilində iz salır. Biri misralarla, digəri dərslərlə gələcəyə səslənir. Hər ikisinin əməyi zamanın sınağından keçəndə həqiqi qiymətini alır.
Bəlkə də elə buna görə Təzəkənddən başlayan bu ömür yolunda Musa Yaqubla bağlı xatirələr ayrıca bir səhifə kimi qalmalıdır. O səhifədə həm şairin sözünün işığı, həm insan ünsiyyətinin istiliyi, həm də illərin arxasından boylanan unudulmaz görüşlərin kövrəkliyi yaşamalıdır. Çünki ömrün gözəlliyi yalnız nə qədər yaşamaqda deyil, kimlərlə qarşılaşmaqda, kimlərin sözünü eşitməkdə və hansı xatirələri ürəyində qorumaqdadır.



Həyatın qəribə bir ədaləti var: insanın verdiyi hər şeyi ona eyni şəkildə qaytarmır. Bəzən zəhmətin qarşılığı gecikir, bəzən yaxşılığın qiyməti dərhal bilinmir, bəzən də insan ən çox əziyyət çəkdiyi işin bəhrəsini başqalarının sevincində görür. Müəllimlik də belədir. Bu sənətdə qazanılan ən böyük sərvət nə puldur, nə vəzifə, nə də şöhrət. Ən böyük sərvət insanların qəlbində qazanılan etibar, yaddaşlarda qalan xoş münasibət, illər keçsə də unudulmayan müəllim adıdır.
Müəllim adı qəribə addır. Onu insan özü-özünə verə bilməz; bu adın həqiqi mənasını şagirdlərin hörməti, valideynlərin etimadı, cəmiyyətin dəyərləndirməsi müəyyən edir. Müəllim olmaq üçün bilik lazımdır, amma təkcə bilik kifayət etmir. Bunun üçün səbir, təmkin, ədalət, insana inam və hər şeydən əvvəl ürək lazımdır. Çünki uşağın yaddaşında bəzən müəllimin öyrətdiyi mövzudan çox, ona necə yanaşdığı qalır. Bir sərt söz illərlə unudulmaya bilər, bir səmimi təbəssüm isə insanın özünə inamını bütün ömrü boyu müşayiət edə bilər.
Sən də bu məsuliyyətli sənətin içindən keçərək ömrünün 70-ci pilləsinə gəlib çatmısan. Bu pillədən geriyə baxanda, yəqin ki, gözlərinin önündən saysız-hesabsız simalar keçir. Bir vaxtlar kiçik çantalarını çiyinlərinə atıb məktəbə gələn uşaqlar, ilk dəfə yazı yazarkən həyəcanlanan balacalar, böyüyüb öz yollarını seçən gənclər... İllər onların simasını dəyişib, həyat hərəsini bir istiqamətə aparıb. Amma sənin yaddaşında onların bir qismi hələ də o ilk günkü kimi qalır. Çünki müəllim yaddaşı zamanın yaddaşından bir qədər fərqlidir: illər keçir, uşaqlar böyüyür, ancaq müəllimin qəlbində onların uşaqlıqdan qalan bir cizgisi yaşayır.
Bəzən düşünürəm ki, müəllim ömrü böyük bir ağaca bənzəyir. Onun kökləri torpağın dərinliyinə işləyir, gövdəsi illərin sınağına dayanır, budaqları isə hərəsi bir tərəfə uzanır. Hər budaqda bir şagirdin taleyi, hər yarpaqda bir dərsin xatirəsi, hər çiçəkdə bir uğurun sevinci var. Ağacın kölgəsində dincələnlər çox vaxt onun köklərinin nə qədər dərinliyə getdiyini görmürlər. Amma ağacın möhkəmliyi məhz o görünməyən köklərdən gəlir. Müəllimin də görünməyən zəhməti, gecələr apardığı hazırlıqlar, narahatlıqları, səbrlə təkrar etdiyi izahlar, şagirdinin gələcəyi üçün keçirdiyi nigarançılıqlar onun görünən uğurlarının kökləridir.
70 yaş bir tərəfdən zirvədir, digər tərəfdən yeni bir baxış nöqtəsi. Zirvəyə qalxan insan qarşısında yeni yollar açıldığını görür, arxada qalan mənzərənin böyüklüyünü daha yaxşı anlayır. Zirvə gözəldir, amma küləklidir. Burada insan həm həyatın keçiciliyini, həm də yaşamağın qiymətini daha dərindən hiss edir. Amma qorxma, müəllim! Sən ömrün boyu sinif otağında elə küləklərə sinə gərmisən ki, bu yetmişin küləyi sənin papağını yerə sala bilməz. Çünki illərin sınağından keçən insanın ən böyük gücü onun təcrübəsində, inamında və qəlbinin möhkəmliyindədir.
Ömrün yetmişinci pilləsində insanın qarşısında daha bir mühüm həqiqət dayanır: yaşanan illərin çoxluğu deyil, o illərin necə yaşandığı əsasdır. Təqvimdəki rəqəmlər insanın ömrünü ölçə bilər, amma onun dəyərini ölçə bilməz. Bir insanın böyüklüyü neçə il yaşamasından daha çox neçə qəlbdə yaxşılıq izi qoyması ilə müəyyən olunur. Kiminsə həyatına ümid vermisənsə, bir uşağın gələcəyinə inanmasına səbəb olmusansa, bir insanın doğru seçim etməsinə yardım etmisənsə, deməli, sənin ömrün öz sərhədlərindən kənara çıxıb, başqalarının həyatında davam etməyə başlayıb.


Bu baxımdan, 70 yaş yalnız geriyə baxmaq üçün deyil, irəliyə ümidlə baxmaq üçün də gözəl bir məqamdır. Qarşıda yenə danışılacaq sözlər, bölüşüləcək xatirələr, oxunacaq kitablar, seviləcək insanlar, seviniləcək günlər var. Hələ doğma səsləri eşitmək, yaxınlarınla bir süfrə arxasında əyləşmək, keçmişdən danışıb gülmək, yeni bir səhərin işığını görmək var. Ömrün gözəlliyi təkcə böyük hadisələrdə deyil, elə bu adi görünən, amma əslində misilsiz olan anlarda gizlənir.
Bundan sonrakı illərinin əvvəlkilərdən daha rahat, daha qayğısız, daha bərəkətli olmasını diləyhirəm. Arzum budur ki, illərin yorğunluğu çiyinlərindən çəkilsin, ürəyindəki sevinc azalmadan qalsın, ailənin, doğmalarının, dostlarının əhatəsində hər yeni gün sənə yaşamağın nə qədər gözəl olduğunu bir daha xatırlatsın və vaxtilə sənin şagirdlərin üçün arzuladığın uğurlar indi onların öz övladlarına, ailələrinə, ətraflarına bəxş etdikləri gözəlliklərdə davam etsin.
Və bir də, Məhəmmədhaqqı müəllim, qoy Təzəkənd həmişə sənin içində yaşasın. O kəndin yolları xatirələrində uzansın, uşaqlıq səsləri yaddaşında əks-səda versin, torpağının qoxusu ömrünün ən isti guşəsində qorunsun. Çünki insanın ömrü harada davam edirsə etsin, onun ruhunun bir parçası həmişə başladığı yerdə qalır. Bəzən ömrün ən uzun yolu elə insanın doğulduğu yerə qəlbən qayıtmasıdır.
Yubileyin mübarək olsun, əziz Məhəmmədhaqqı müəllim!
70 yaşın mübarək, ömrünün yetmişinci pilləsi mübarək! Qoy bu yaş sənə yalnız keçən illərin hesabını deyil, yaşadığın ömrün mənasını, çəkdiyin zəhmətin bəhrəsini, qazandığın hörmətin qiymətini də xatırlatsın. Qoy gözlərindən Təzəkəndin işığı, üzündən təbəssüm, qəlbindən yaşamaq həvəsi, evindən doğmalarının səsi əskik olmasın.
Ömür dedi-qodu kimi tez keçir, zaman su kimi axıb gedir. Amma yaxşı insanın, yaxşı müəllimin ömrü adi bir zaman ölçüsünə sığmır. O ömür kəndin qocaman çinarı kimidir: illər onun yarpaqlarını saralda, budaqlarını yorub əyə bilər, amma kökləri torpağın dərinliyində qalır. Hər yeni nəsil o köklərin gücündən xəbərsiz olsa da, ağacın kölgəsindən bəhrələnir.
Sənin də ömrünün ən qiymətli tərəfi elə budur: bir zamanlar Təzəkənddən başlayan yolun indi neçə-neçə insanın yaddaşında, taleyində və həyatında davam edir. Bu yolun izləri nə illərlə silinir, nə məsafələrlə itir, nə də zamanın sınağında yox olur.
Var ol, Məhəmmədhaqqı müəllim!
Qoy ömrünün bundan sonrakı səhifələri sağlamlıqla, könül rahatlığı ilə, sevgi və ehtiramla yazılsın. Qoy hər yeni yaş sənə bir əvvəlkindən daha çox sevinc gətirsin. Qoy keçmişin xatirələri könlünü isitsin, bu günün gözəllikləri üzünü güldürsün, gələcəyin ümidləri isə qəlbini işıqlandırsın.
Və nə yaxşı ki bir vaxtlar Təzəkənddən bir müəllim yolu başladı...
Nə yaxşı ki o yolun adı Məhəmmədhaqqı oldu.
Nə yaxşı ki o yolun üstündən neçə-neçə şagird keçdi.
Və nə yaxşı ki bu gün həmin yolun 70-ci pilləsində dayanıb arxaya baxanda, geridə boşluq deyil, insanlıq, zəhmət, xatirə və hörmətlə dolu bir ömür görünür.

Daşdəmir ƏJDƏROĞLU