Özəl klinikaya sadə bir şikayətlə daxil olub, əlində uzun analiz siyahısı ilə çıxan xəstələr az deyil. Baş ağrısı ilə gedir, vitamin paneli yazılır. Yorğunluqdan şikayət edir, hormonlardan tutmuş qaraciyər göstəricilərinə qədər onlarla test istənilir. Sonra USM, rentgen, MRT, təkrar konsultasiya... Xəstənin ağlına bir sual gəlir: bunların hamısı doğrudanmı lazımdır, yoxsa müalicədən çox xidmət satılır?

Bu sual təkcə Azərbaycanda verilmir. Dünyada “overtesting” – yəni tibbi baxımdan zəruri olmayan həddindən artıq testlər – ayrıca problem kimi araşdırılır. Sistematik icmallar göstərir ki, artıq test yalnız əlavə xərc yaratmır. Yanlış-müsbət nəticə, təsadüfi tapıntı, əlavə müayinələr, hətta lazım olmayan müalicə zənciri də yarada bilər. Bəzi beynəlxalq araşdırmalarda laborator testlərinin 20-30 faizədək hissəsinin klinik baxımdan aşağı dəyərli və ya lazımsız ola biləcəyi qeyd edilir.

Çox analiz həmişə yaxşı həkim demək deyil

Pasiyent bəzən düşünür ki, nə qədər çox analiz yazılıbsa, həkim bir o qədər diqqətlidir. Halbuki müasir tibbdə yaxşı diaqnostika “hər şeyi yoxlamaq” yox, şikayət, anamnez və ilkin müayinəyə uyğun test seçməkdir.

Əks halda bir göstəricinin normadan cüzi kənara çıxması yeni müayinə doğurur. Ardınca başqa nəticə, başqa konsultasiya, başqa prosedur gəlir. Tibbdə buna “kaskad effekti” də deyilir. Yəni bir lazımsız test bütünlükdə lazımsız tibbi xidmətlər zəncirinə çevrilə bilər. “Choosing Wisely” kimi beynəlxalq təşəbbüslər də məhz xəstələrin həkimdən “Bu test mənə doğrudanmı lazımdır?”, “Nəticə müalicəni dəyişəcəkmi?” suallarını soruşmasını tövsiyə edir.

Diaqnoz analizsiz qoyula bilərmi?

Burada başqa ifrata da düşmək olmaz. Hər diaqnoz üçün laborator analiz tələb olunmur. Bir sıra xəstəlik və vəziyyətlər həkimin sorğusu, fiziki müayinə və tipik klinik əlamətlərlə müəyyən edilə bilər. Digərlərində isə qan analizi, görüntüləmə və əlavə test mütləqdir.

Deməli, “analiz yazmadısa, diaqnoz səhvdir” yanaşması da doğru deyil. Problem həkimin analizsiz diaqnoz qoyması yox, həmin diaqnozun tibbi əsasının olub-olmamasıdır. Eyni qaydada çoxlu analiz yazılması da avtomatik keyfiyyət göstəricisi deyil.

Azərbaycan bazarında əsas risk yalnız artıq analiz deyil

Azərbaycanda özəl səhiyyə sektoruna nəzarətlə bağlı son faktlar daha ciddi bir məsələni də üzə çıxarır. Səhiyyə Nazirliyinin Analitik Ekspertiza Mərkəzinin məlumatına görə, 2025-ci ilin ilk yeddi ayında 57 klinika müxtəlif pozuntulara görə cərimələnib. Səbəblər arasında lisenziyadan kənar fəaliyyət, sertifikasiyasız tibbi praktika, dövlət qeydiyyatından keçməyən dərmanların istifadəsi və ümumiyyətlə lisenziyasız tibbi fəaliyyət olub.

2026-cı ildə Bakıda bir özəl klinikada aparılan yoxlama zamanı da lisenziyasız tibbi fəaliyyət və qeydiyyatsız dərman vasitələrinin istifadəsi aşkarlanıb, müəssisənin fəaliyyətinin dayandırılması üçün tədbirlər başlanıb.

Bu faktlar “bütün özəl klinikalar xəstəni aldadır” nəticəsinə gəlməyə əsas vermir. Amma pasiyentin artıq yalnız həkimin sözünə deyil, klinikanın hüquqi statusuna, həkimin ixtisasına və yazılan prosedurun əsaslandırılmasına da diqqət yetirməli olduğunu göstərir.

Xəstənin qorxusu ən yaxşı satış alətinə çevriləndə

Tibbdə ən güclü satış mexanizmlərindən biri qorxudur. “Bunu yoxlamasaq təhlükəli ola bilər”, “indi etdirməsəniz gec ola bilər”, “bütün paketə baxaq” kimi ifadələr tibbi səbəbə əsaslana da bilər. Amma hər dəfə yox.

Xəstə qarşısında ağ xalatlı mütəxəssis dayananda onun təklif etdiyi proseduru rədd etmək çətindir. İnsan sağlamlığına risk etmək istəmir və çox vaxt “birdən həqiqətən vacibdir” deyərək razılaşır. Tibbi xidmətlə kommersiya marağının birləşdiyi nöqtədə əsas etik sual da budur.

Pasiyent nə soruşmalıdır?

Ən sadə qorunma üsulu ikinci rəy və konkret suallardır: Bu analiz niyə lazımdır? Etməsəm nə dəyişəcək? Nəticə müalicəni dəyişəcəkmi? Daha sadə alternativ varmı?

Əgər həkim bunu aydın izah edə bilmirsə, xüsusən də eyni klinikanın laboratoriyası, görüntüləmə mərkəzi və prosedur kabineti ard-arda təklif olunursa, ikinci mütəxəssisin rəyi faydalı ola bilər.

Çünki tibbdə məqsəd mümkün qədər çox analiz etmək deyil. Məqsəd doğru xəstəyə, doğru zamanda, doğru müayinəni təyin etməkdir.

Pasiyent klinikanın kassası deyil. Ağ xalat isə istənilən xidmətin avtomatik olaraq zəruri olduğunu göstərən çek deyil.