Haydn 1732-ci ildə Macarıstan sərhədinə yaxın Rorau kəndində anadan olmuşdur. O, 31 martda dünyaya gəlmiş, 1 apreldə vəftiz edilmişdir. Gənclik illərində məşhur musiqiçi Nikola Porporanın yanında çalışaraq musiqi sahəsində dəyərli təcrübə qazanmışdır. Sonralar ömrünün böyük hissəsini Esterhazi knyazlarının sarayında bəstəkar və kapelmeyster kimi keçirmiş, burada yaradıcılığını genişləndirmək üçün əlverişli imkan əldə etmişdir.
Haydn simfoniya, sonata, simli kvartet, konsert, opera, oratoriya və dini əsərlər daxil olmaqla zəngin irs yaratmışdır. Lakin onun yaradıcılığında simfoniya xüsusi yer tutur. Bəstəkar 104 simfoniya yazaraq bu janrın klassik formasının inkişafına böyük töhfə vermişdir. Onun yaradıcılığı sayəsində simfoniya daha aydın quruluşa, məntiqi musiqi inkişafına və zəngin ifadə imkanlarına malik aparıcı instrumental janrlardan birinə çevrilmişdir.

Klassik simfoniyanın ənənəvi quruluşunda adətən dörd hissə mühüm yer tutur: birinci hissə sürətli və çox vaxt sonata formasında, ikinci hissə yavaş və lirik, üçüncü hissə menuet və trio, sonuncu hissə isə sürətli final xarakteri daşıyır. Haydn bu quruluşu sadəcə tətbiq etməmiş, onu yaradıcı şəkildə inkişaf etdirərək hissələr arasında daxili vəhdət yaratmışdır. Onun simfoniyalarını fərqləndirən əsas cəhətlər forma aydınlığı, ifadəli melodiyalar, dinamik kontrastlar, incə yumor və zəngin orkestr səslənməsidir.
Haydnın yaradıcılığının son dövründə Londona səfərləri zamanı bəstələdiyi №93–104-cü simfoniyalar xüsusi şöhrət qazanmışdır. Bu silsilədə №94 “Sürpriz”, №100 “Hərbi”, №101 “Saat” və №104 “London” simfoniyaları xüsusilə tanınır. Bu əsərlərdə bəstəkarın orkestr imkanlarından ustalıqla istifadə etməsi və musiqi fikrini canlı, yaddaqalan şəkildə təqdim etməsi aydın görünür.
Haydn simli kvartetin inkişafında da mühüm rol oynamışdır. Onun erkən kvartetlərindən biri olan Si-bemol major (B-dur) kvarteti beş hissədən ibarətdir: sürətli I hissə, menuet, asta-lirik III hissə, ikinci menuet və sürətli final. Bu əsərlər Haydnın kiçik ansambl daxilində alətlərin qarşılıqlı əlaqəsini və musiqi mövzularının inkişafını necə ustalıqla qurduğunu göstərir.

Bəstəkarın son yaradıcılıq dövrünün ən möhtəşəm əsərləri sırasında “Dünyanın yaranması” və “İlin fəsilləri” oratoriyaları xüsusi yer tutur. Bu əsərlərdə Haydnın musiqi dili daha geniş və monumental xarakter alır, onun sənətkarlığının yetkinliyi və bədii təfəkkürünün zənginliyi özünü aydın göstərir.
Yozef Haydn musiqi tarixində klassik simfoniya və simli kvartetin əsas memarlarından biri kimi qalır. Onun yaradıcılığı Motsart və Bethovenin sənətinə də təsir göstərmiş, Avropa instrumental musiqisinin sonrakı inkişafı üçün möhkəm zəmin yaratmışdır. Haydnın musiqisində nizam və ifadəlilik, sadəlik və dərinlik, ciddilik və incə yumor bir araya gəlir. Məhz bu xüsusiyyətlər onun əsərlərini əsrlər keçməsinə baxmayaraq canlı və dəyərli saxlayır.
Məqalədə təqdim olunan Haydnın portreti, Esterházy sarayının görüntüsü və XVIII əsrə aid simli kvartet təsviri bəstəkarın həyat və yaradıcılıq yolunun mühüm məqamlarını əks etdirir. Bu üç görüntü Haydnın şəxsiyyətini, sənət mühitini və klassik musiqinin inkişafına verdiyi töhfəni bir vəhdət içində tamamlayır.
Cəmilə ÇİÇƏK
Prezident təqaüdçüsü,
Zekainfo.az saytının baş redaktoru