Bəzi insanlar dünyaya gəlir, ömür sürür və gedirlər. Bəziləri isə dünyaya gəlməklə özlərindən daha böyük bir ömür başlayırlar. Onların taleyi bir insan ömrünün sərhədlərinə sığmır, xalqın yaddaşına, tarixə, sənətə çevrilir. Üzeyir Hacıbəyov belə ömür sahiblərindəndir.
18 sentyabr... Bu, Azərbaycan mədəniyyətinin təqvimində adi bir tarix deyil. Bu gün Şuşada dünyaya göz açan bir körpənin illər sonra bütöv bir xalqın musiqi yaddaşına çevriləcəyi günün ildönümüdür.
Şuşa onu muğamın, tarın, kamançanın, xanəndə səsinin içindən böyütdü. Qarabağın dağlarından süzülüb gələn musiqi onun ruhuna hopdu. Bəlkə də elə buna görə Üzeyir bəyin yaratdığı hər əsərdə Azərbaycanın bir səsi var: gah nisgilli, gah şən, gah məğrur, gah da düşüncəli...
O, xalqın əsrlər boyu ürəyində yaşatdığı musiqini eşitdi. Amma təkcə eşitmədi — onu yeni bir sənət dilində danışdırdı.
1908-ci il...
Azərbaycan səhnəsində bir hadisə baş verdi. Üzeyir Hacıbəyovun “Leyli və Məcnun” operası səhnəyə gəldi. Muğamla operanın görüşündən yaranan bu əsər yalnız bir bəstəkarın uğuru deyildi. Bu, milli musiqimizin yeni mərhələyə qədəm qoyması idi.
Sanki Azərbaycan öz qədim səsini yeni libasda dünyaya təqdim edirdi.
Sonra Üzeyir bəyin qələmi daha çox danışdı, musiqisi daha uzaqlara yayıldı. “O olmasın, bu olsun”, “Arşın mal alan” kimi əsərlərində o, cəmiyyətdəki gerilikləri, köhnə düşüncəni, insan münasibətlərindəki naqislikləri gülüşün gücü ilə göstərdi.
Onun gülüşündə belə bir ciddi fikir vardı:
İnsan gülə-gülə də düşünə bilər.
Üzeyir Hacıbəyovun sənət dünyasında gülüşlə kədər, sevgi ilə satira, milli musiqi ilə professional bəstəkarlıq məktəbi bir-birinə qovuşurdu.
Və nəhayət, “Koroğlu”...
Bu əsərdə artıq bir xalqın qəhrəmanlıq nəfəsi eşidilirdi. Sanki Çənlibelin küləkləri orkestrin sədaları arasından keçərək səhnəyə gəlirdi. Koroğlunun səsində xalqın azadlıq arzusu, igidliyi, mərdliyi duyulurdu.
Üzeyir bəy milli musiqini yalnız qoruyan sənətkar olmadı. O, onu gələcəyə apardı.
Bəlkə də onun ən böyük xidmətlərindən biri elə budur: keçmişlə gələcək arasında körpü qurmaq.
O, muğamı professional musiqi ilə, milli duyğunu müasir düşüncə ilə, Şərqin zəngin musiqi irsini Avropa musiqi formaları ilə qovuşdurdu. Beləcə, Azərbaycan musiqisinin özünəməxsus yolunu yaratdı.
Amma Üzeyir Hacıbəyovun böyüklüyünü yalnız bəstələdiyi əsərlərlə ölçmək mümkün deyil. O, həm də müəllim-pedoqoq idi. Musiqi məktəbinin qurucularından idi. Özündən sonra gələn bəstəkarlar nəslinin yetişməsində böyük rol oynadı. Yəni o, yalnız musiqi əsərləri yaratmadı — musiqi düşüncəsi yaratdı. Bu gün onun əsərlərini dinləyəndə illərin məsafəsi aradan qalxır. “Leyli və Məcnun”un sədaları bizi bir əsrdən də uzaq bir zamanın içindən salamlayır. “Arşın mal alan”ın şənliyi bu gün də üzümüzdə təbəssüm yaradır. “Koroğlu”nun uvertürası isə insanın içində qəribə bir qürur oyadır.
Deməli, əsl sənətin yaşı olmur.
Əsl sənət zamanın içində qocalmır — zamanı özü ilə yaşadır.
Üzeyir Hacıbəyovun musiqisi də belədir.
Bu gün onun doğulduğu Şuşaya baxanda insanın yaddaşında yalnız bir şəhər canlanmır. Orada Üzeyir bəyin uşaqlıq dünyası, Qarabağın musiqi nəfəsi, Azərbaycan sənətinin böyük bir səhifəsi yaşayır.
Üzeyir Hacıbəyovun doğum günü əslində bir dahi bəstəkarın sadəcə dünyaya gəldiyi gün deyil. Bu, Azərbaycan musiqisinin böyük bir yolunun başlanğıcını xatırladığımız gündür.
Milli musiqi günün mübarək , Azərbaycan!
Doğum günün mübarək, Üzeyir bəy!
Sənin yaratdığın musiqi yaşadıqca, Azərbaycanın ruhundan süzülüb gələn o böyük səs də heç zaman susmayacaq!