Fəridə Mirişova
AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun əməkdaşı,
İz Mədəniyyətin İnkişafına Dəstək İctimai Birliyinin sədri

Son dövrlərdə mədəniyyət və yaradıcılıq mühitində yaş, nəsil dəyişimi, idarəetmənin yenilənməsi və mədəniyyət institutlarının gələcəyi haqqında müzakirələr daha çox diqqət çəkir. Bu müzakirələrin özü əslində vacibdir. Çünki zaman dəyişir, texnologiyalar yenilənir, cəmiyyətin mədəniyyətə münasibəti dəyişir və təbii olaraq mədəniyyət institutlarının qarşısında yeni suallar yaranır.

Lakin burada bir məqamı dəqiqləşdirmək lazımdır: problem insanın yaşı deyil, zamanın tələblərinə münasibətidir.

İnsan yaşa dolduqca yalnız illəri deyil, təcrübəni, peşə vərdişlərini, keçdiyi yolları, topladığı bilikləri və yaddaşı da özü ilə gətirir. Xüsusilə elm və mədəniyyət sahəsində bu təcrübənin əvəzini yalnız yeni nəsillə doldurmaq mümkün deyil. Çünki mədəni irs sadəcə bu gün yaradılan əsərlərdən ibarət deyil. Onun arxasında illərlə formalaşmış elmi məktəblər, arxivlər, tədqiqatlar, sənədlər, ifa ənənələri və canlı yaddaş dayanır.

Ona görə də “köhnə nəsil getsin, yerini gənclər tutsun” yanaşması məsələnin yalnız bir tərəfidir. Əsas sual daha fərqli qoyulmalıdır: təcrübə ilə yenilik necə bir araya gətirilə bilər?

Mədəniyyət sahəsində nəsillərin bir-birini əvəz etməsi təbii prosesdir. Lakin bu proses bir nəslin digərini sıxışdırması formasında deyil, bilik və təcrübənin ötürülməsi formasında baş verdikdə daha sağlam nəticə verir.

Gənc mütəxəssis yeni texnologiyaları, süni intellekti, sosial medianı, rəqəmsal platformaları və müasir kommunikasiya vasitələrini daha çevik mənimsəyə bilər. Yaşlı və təcrübəli mütəxəssis isə uzun illərin peşə təcrübəsinə, arxiv materiallarına, canlı ənənəyə, sahənin daxili xüsusiyyətlərinə və formalaşmış elmi-mədəni yaddaşa daha dərindən bələd ola bilər.

Bunları bir-birinə qarşı qoymaq əvəzinə birləşdirmək daha məhsuldar nəticə verə bilər.

Məsələn, bir musiqi folkloru nümunəsinin yalnız toplanması kifayət deyil. Onun haradan gəldiyini, kimlər tərəfindən yaşadıldığını, hansı ifa ənənəsinə bağlı olduğunu, hansı tarixi və sosial mühitdə formalaşdığını bilmək də vacibdir. Lakin həmin materialı rəqəmsallaşdırmaq, elektron bazaya yerləşdirmək, müasir auditoriyaya çatdırmaq və beynəlxalq platformalarda təqdim etmək üçün artıq yeni bacarıqlara ehtiyac yaranır.

Beləliklə, biri yaddaşı qoruyur, digəri həmin yaddaşı gələcəyə daşıyır. Əsl yenilənmə də məhz bu iki istiqamətin birləşdiyi yerdə başlayır.

Bu məsələyə elmi mühitdən də nümunə gətirmək olar. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası uzun illər ərzində formalaşmış elmi məktəbləri, alimləri, tədqiqat ənənələri və zəngin elmi irsi olan köklü bir qurumdur. Lakin köklü olmaq dəyişməmək demək deyil. Əksinə, müasir dövrün çağırışları qarşısında elmi fəaliyyətin yeni texnologiyalarla tamamlanması təbii və zəruri prosesdir.

Son dövrdə AMEA-da rəqəmsal elmin, süni intellektin və elektron xidmətlərin inkişafı istiqamətində yeni imkanların formalaşdırılması, elmi irsin rəqəmsallaşdırılması, elektron arxiv və elektron resursların inkişafı bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Akademiyanın Gənclər Akademiyasının yaradılması və gənc alimlərin elmi layihələrə, beynəlxalq əməkdaşlığa və müasir elmi fəaliyyətə cəlb olunması isə nəsillərarası varisliyin başqa bir istiqamətini göstərir.

Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, yenilik əvvəlki elmi irsin silinməsi hesabına həyata keçirilmir. Əksinə, mövcud elmi potensial yeni texnologiyalar və yeni nəsil mütəxəssislərlə tamamlanır.

Eyni yanaşmanı mədəniyyət sahəsində də görmək mümkündür. Mədəniyyət Nazirliyinin fəaliyyətində yaradıcı sənayelər və rəqəmsal inkişaf istiqamətinin önə çıxması, “e-Culture” kimi rəqəmsal inkişaf təşəbbüslərinin həyata keçirilməsi mədəniyyət idarəçiliyinin də dəyişən texnoloji mühitə uyğunlaşdığını göstərir.

Bu proses qarşısında mədəniyyət institutlarının öz fəaliyyətlərini yenidən düşünməsi təbiidir. Amma yenilənmək öz köklərindən imtina etmək demək deyil. Əksinə, kökləri qoruyaraq yeni istiqamətlərə açılmaq daha davamlı inkişaf modelidir.

Yaradıcı birliklərə münasibətdə də eyni sualı vermək olar. Yazıçıları, bəstəkarları, rəssamları, teatr və kino xadimlərini bir araya gətirən qurumların öz dövrlərinə uyğun tarixi missiyaları olub. Bu gün isə yaradıcılıq mühiti əvvəlkindən fərqlidir. Sənətçi artıq yalnız ənənəvi mədəniyyət məkanlarında deyil, sosial şəbəkələrdə, rəqəmsal platformalarda, beynəlxalq layihələrdə və yaradıcı sənaye mühitində də fəaliyyət göstərir.

Bu dəyişiklik yaradıcı birliklər qarşısında yeni suallar yaradır: Onlar gənc yaradıcı insanlara nə verir? Yeni texnologiyalarla işləyən sənətçilərin ehtiyaclarına necə cavab verirlər? Beynəlxalq əməkdaşlıq üçün hansı imkanları yaradırlar? Öz arxivlərini və tarixi irslərini gələcək nəsillərə necə çatdırırlar? Yeni ideyaların və yeni layihələrin meydana gəlməsinə necə şərait yaradırlar?

Bu sualların qoyulması həmin qurumların tarixi əhəmiyyətini inkar etmək anlamına gəlmir. Əksinə, tarixi olan institutların öz missiyalarını yeni dövrün şərtlərinə uyğun yenidən ifadə etməsi onların gələcəyini daha da möhkəmləndirə bilər.

Bəlkə də bu mövzuda ən çox diqqət etməli olduğumuz məsələ yaşlı və gənc nəsli qarşı-qarşıya qoymamaqdır. Çünki mədəniyyətin inkişafı üçün nə yalnız yaşlı nəslin təcrübəsi kifayətdir, nə də yalnız gənclərin enerjisi.

Birinin yaddaşı, digərinin enerjisi var. Birinin keçmişi tanımaq təcrübəsi, digərinin gələcəyi görmək cəhdi var. Birinin arxivlərlə, canlı ənənə ilə və formalaşmış məktəblərlə bağlı biliyi, digərinin rəqəmsal dünyanın imkanlarına daha çevik uyğunlaşmaq bacarığı ola bilər.

Bunlar rəqib deyil. Bunlar bir-birini tamamlayan imkanlardır.

Ona görə də mədəniyyət institutlarının qarşısında duran əsas məsələ yalnız yaş həddinə baxmaq deyil. Daha vacib məsələ nəsillər arasında sağlam əməkdaşlıq mexanizmləri yaratmaq, gənclərə imkan vermək, təcrübəli mütəxəssislərin biliklərini gələcək nəsillərə ötürmək və institutların fəaliyyətini zamanın yeni tələblərinə uyğunlaşdırmaqdır.

Bu gün süni intellekt bir neçə saniyədə mətn, görüntü və musiqi yarada bilir. Rəqəmsal platformalar milyonlarla insana eyni anda çıxış imkanı verir. Amma texnologiya bizə avtomatik olaraq nəyi qorumaq lazım olduğunu öyrətmir. Bunu tarix, yaddaş, təcrübə və mədəni irs öyrədir.

Ona görə də gələcəyin mədəniyyət institutu nə yalnız keçmişə bağlı qalmalıdır, nə də keçmişi tamamilə kənara atmalıdır.

Ən sağlam yol yaddaşı qoruyaraq yenilənmək, təcrübəni itirmədən gənclərə yol açmaq, ənənəni müasir texnologiyalarla birləşdirmək və mədəni irsi gələcəyə daşımaqdır.

Çünki məsələ insanın neçə yaşında olması deyil.

Əsas məsələ budur: insan və institut zaman dəyişdikcə özünü yeniləyə bilirmi?

Əgər cavab “bəli”dirsə, onda yaş qocalıq deyil – təcrübədir.

İnstitutun yaşı isə onun zəifliyi deyil – özünü yeniləmək üçün topladığı tarixi kapitaldır.