Hər gün milyonlarla uşaq çantasını götürüb məktəbə gedir. Sinif otağı, müəllim, dərs cədvəli və imtahan bizə adi görünür. Halbuki məktəbin tarixi minilliklər əvvələ gedib çıxır. Maraqlıdır, ilk məktəb harada yaranıb, uşaqlara nə öyrədilib və əsrlərin sınağından çıxaraq bu gün də fəaliyyət göstərən məktəb varmı?

Məktəbi konkret bir insanın “icad etdiyini” söyləmək mümkün deyil. Yazının, dövlət idarəçiliyinin və ticarətin inkişafı ilə biliklərin sistemli şəkildə ötürülməsinə ehtiyac yaranıb. İlk təşkilatlanmış təhsil formalarının izləri qədim Mesopotamiyaya gedib çıxır. Şumer şəhərlərində mixi yazını öyrədən məktəblər fəaliyyət göstərirdi. Burada əsas məqsəd bütün uşaqları oxutmaq deyil, dövlət və təsərrüfat işləri üçün savadlı katiblər hazırlamaq idi.

Bu məktəblər “edubba”, yəni “lövhələr evi” kimi tanınırdı. Şagirdlər gil lövhələrin üzərinə mixi işarələr yazır, hesablamalar aparır, mətnləri köçürür və inzibati sənədlərin hazırlanmasını öyrənirdilər. Təhsil kifayət qədər sərt idi və əsasən imkanlı ailələrin oğlanları üçün əlçatan sayılırdı. Beləliklə, bugünkü məktəbin ən qədim əcdadlarından biri təxminən 4 min il əvvəl formalaşmışdı.

Qədim Misirdə də savadlı katiblərin hazırlanması böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Yazıb-oxumağı bacaran şəxs sarayda, məbəddə və dövlət idarəçiliyində yüksək mövqe qazana bilirdi. Qədim Yunanıstanda isə təhsil başqa istiqamətdə inkişaf etdi. Burada yazı və hesabla yanaşı fəlsəfə, musiqi, natiqlik və fiziki hazırlıq ön plana çıxdı. Platonun Afinada yaratdığı Akademiya isə sonrakı əsrlərdə elm və ali təhsil anlayışına böyük təsir göstərdi.

Ancaq qədim dövrdə məktəb bugünkü mənada hamı üçün deyildi. Əsrlər boyunca təhsil əsasən varlı ailələrin övladlarına, dini şəxslərə və dövlət üçün hazırlanmış məmurlara çatırdı. Orta əsrlərdə Avropada monastır və kilsələrin nəzdində məktəblər yarandı. İslam dünyasında isə məscidlərin ətrafında təhsil ocaqları inkişaf etdi; oxu, yazı və dini biliklərlə yanaşı riyaziyyat, astronomiya, tibb və fəlsəfə kimi sahələr də mühüm yer tutmağa başladı. UNESCO-nun materiallarında orta əsr İslam şəhərlərində məktəb və müəllimlik ənənəsinin geniş yayıldığı qeyd olunur.

Tarixin ən diqqətçəkən təhsil mərkəzlərindən biri Hindistandakı Nalanda olub. UNESCO-ya görə, Nalanda Mahavihara qədim Hindistan yarımadasının ən qədim universiteti hesab edilir və burada biliklərin mütəşəkkil ötürülməsi təxminən 800 il davam edib. Kompleksdə yaşayış və tədris binaları, dini tikililər və böyük elmi mühit mövcud olub.

Bəs “tarixin ən uğurlu məktəbi” hansıdır? Bunun vahid elmi cavabı yoxdur, çünki uğuru hansı meyarla ölçdüyümüzdən asılıdır. Lakin uzunömürlülük və fasiləsiz təhsil ənənəsi baxımından İngiltərədəki The King’s School, Canterbury xüsusi nümunədir. Məktəbin tarixi 597-ci ilə gedib çıxır. O, Kenterberi Katedralinin monastır məktəbi kimi formalaşıb, 1541-ci ildə VIII Henrinin kral fərmanı ilə yenidən təşkil olunub və müxtəlif tarixi sarsıntılardan keçərək fəaliyyətini davam etdirib. Məktəb İngiltərənin ən qədim məktəbi kimi geniş qəbul edilir.

Onun tarixində müharibələr, siyasi dəyişikliklər və hətta İkinci Dünya müharibəsi var. Məktəb müharibə zamanı başqa əraziyə köçürülsə də, fəaliyyətini davam etdirib. Bu gün burada qədim ənənələrlə müasir təhsil yanaşması birləşdirilir. 1970-ci illərdə qız şagirdlər yuxarı siniflərə qəbul edilməyə başlayıb, 1990-cı ildən isə məktəb tam qarışıq təhsil sisteminə keçib.

Müasir kütləvi məktəb modelinin əsas fərqi isə təhsilin imtiyazdan hüquqa çevrilməsidir. Bir vaxtlar yalnız katib, din xadimi və ya aristokrat yetişdirmək üçün yaradılan məktəb tədricən cəmiyyətin böyük hissəsinin həyatının məcburi mərhələsinə çevrildi. Siniflər, yaş qrupları, proqramlar, qiymətləndirmə və ümumi təhsil sistemləri formalaşdıqca məktəb bugünkü quruluşuna yaxınlaşdı.

Beləcə, məktəbin tarixi bir binanın və ya bir müəllimin hekayəsi deyil. Mesopotamiyanın gil lövhəsindən müasir elektron lövhəyə qədər təxminən dörd minillik yol keçilib. Texnologiya dəyişib, dərslər dəyişib, məktəblər dəyişib, amma əsas fikir eyni qalıb: bir nəslin topladığı biliyi növbəti nəslə ötürmək.