Hikmət Məlikzadə,
şair, ədəbiyyatşünas-tədqiqatçı

Şeir var ki, (sadəcə,) gözlərə yükdür, şeir də var ki, (onun) cövhəri (birbaşa) ruha sirayət edir; oxuyur, həzz alırıq ...və yenidən oxuyur, heyrət dalğalarına isinişə-isinişə fikir-düşüncə qayığının yelkənini daha geniş – tam açırıq, qayığın sürətlə getdiyi səmtdə də poetik cah-cəlal tapırıq...

Son illər (ara-sıra da olsa) bu tipdə şeirlərə rast gəlir, əmin oluruq ki, Xaqaninin, Nizaminin, Nəsiminin, Füzulinin və sonrakıların ülfət bağladıqları poeziya (şükr ki,) nəfəs alır...Səmimi etiraf edək ki, şair Gülağa Tənhanın “Əsa” şeiri də ruha intəhasız, umacaqsız təsir edən həqiqi poeziya nümunəsidir. Təhlilə keçməmiş, zəruri-batini məğzi oxucuya tam aydın olsun deyə (əvvəlcə) şeiri bütöv halda təqdim edirik:

Ağac doğulmuşdun...
Boy atmalıydın,
Kölgən bir elata bəs olmalıydı.
Ümid ünvanına dönə bilərdin;
Kölgəndə bir haray, səs olmalıydı.

Günəşin nurunu içib su kimi,
Göylərin köksünə boy atmalıydın.
Kölgənə tamsınan ağsaqqalları
Kölgəndə qəhərsiz yaşatmalıydın.

Göydən od yağanda kölgəliyində,
Nəfəs dərməliydi yorğun yolçular.
Səni uğuruna günün bu vaxtı
İnam bilməliydi yorğun yolçular.

Yazın yaz vaxtında başının üstə
Elə titrədilər, elə əsdilər,
Bəstə balta ilə, ay boyu bəstə,
Səni böyüməmiş, fidan kəsdilər.

Kimsəyə çatmadı hayın, harayın,
Özünü itirdi dünya büsbütün.
Ömrünü kəsdilər,
bir ağsaqqalın
titrəyən əlinin əsası üçün!..
Moskva, 1999
Şeir (göründüyü kimi) 1999-cu ildə yazılıb. Şeirdə obraz Əsadır, yəni, müraciət (ədəbi ricət) birbaşa onadır, lakin ehtimalçı zəmində burada əsas bədii sütun – sətiraltı obraz (bir) Ağacdır. Müəllif ilk misradanca qınağa keçir, “Ağac doğulmuşdun…
Boy atmalıydın, Kölgən bir elata bəs olmalıydı. Ümid ünvanına dönə bilərdin; Kölgəndə bir haray, səs olmalıydı” poetik diqtəsi ilə əsanı (nə vaxtsa) kölgəsində neçə-neçə canlının dincəlmək, rahat nəfəs almaq... şansı olan qollu-budaqlı bir ağac kimi xarakterizə edir. Oxucu bu qəfil qınaqdan dərhal belə bir sual hasil edə bilər ki, əsanın nə günahı, müəllif onu hansı haqla qınayıcı nəzərlərə tuş edib? Bu prosesdə qınaq hədəfi gələcəyin böyük bir ağacını bir-iki qulaclıq əsaya çevirən şəxs və ya şəxslər deyilmi? Bu, əslində, doğru təxmindir, fəqət şair “Ağac doğulmuşdun... Boy atmalıydın, Kölgən bir elata bəs olmalıydı” ricəti ilə əsanı qınamır, onun nə qədər şanssız, nə qədər bəxtsiz olduğunu ehtimal edir, bu ehtimalçı zəminlə də oxucunu (əsa konteksti üzrə) qollu-budaqlı bir ağacın yüzlərlə canlıya kölgə nəsib etməsi faktı ilə (əsaya çevrilib) yalnız bir nəfərin köməkçisi olmaq zərurəti arasında çək-çevirə məruz qoyur. Hər iki halda qınaq obyekti (əsa) xeyirli işə xidmət edir. Lakin burada əsas ədəbi batin əsanın ağac olmaq haqqının əlindən alınmasıdır. Şair (şeirə başlayan kimi) qınayıcı diqtələrinin əhatəsində, əslində, (səthi də olsa) bu məqsədi ehtiva etmək israrındadır və azacıq fəhmi olan oxucu bu zərurəti (şeir boyu) sezə bilir.
Şeirin yetmiş faizi – belə deyək, daha çox bədii məsaməsi əsanın (əgər ağac ola bilsəydi) yaşlı, yorulub əldən düşən insanlara, ümumi halda hər kəsə, hətta heyvanlara öz kölgəsi ilə həyat cövhərləri bəxş etmək ricasıdır. Müəllifin vəslinə yetmək istədiyi əsas anlam (isə) şeirin yerdə qalan otuz faizində açılır. Bəlli olur ki, şeirdə əsa cildində zahir olan nəsnə (predmet) bir vaxtlar bitmək, sürətlə böyümək arzusu (cəhdi) olan pöhrə (fidan) bir ağac olub. Yazın əyni isti tutan kimi (də) maddi-nəfsi asılılığı güclü, içində Allah xofu, rəhm olmayan əmilər (dayılar) o körpə tifili bəstə - özü boyda balta ilə kəsib kiməsə - hansısa yaşlı (bir) insana dayaq olsun deyə, əsa halına salıblar. Ağzıgöyçəklər bu məqamda hay-küy sala bilərlər ki, burada nə qəbahət var, haqqında ziddiyyətli fikirlər çırpıpnan pöhrə ağac əsa olmasaydı, sabah-biri gün böyüyüb tikinti materialına çevriləcəkdi də... Əslinə qalsa, bu hay-küyçü diqtədə də doğru təxmin tutmaq olar, fəqət bizim, elə müəllifin də açmaq istədiyi poetik batin (yuxarıda dediyimiz kimi) əsanın (nə vaxtsa) ağac olmaq haqqının əlindən alınmasıdır...
Şeirin sonluğu bu təməlli ricanı necə də dürüstcə xarakterizə edir:

Kimsəyə çatmadı hayın, harayın,
Özünü itirdi dünya büsbütün.
Ömrünü kəsdilər,
bir ağsaqqalın
titrəyən əlinin əsası üçün!..

Yəni, anlaşılır ki, bir ağacın hələ körpə ikən (və canlı olaraq) ömrü əlindən alınır, sonra da o, (kimlərinsə qəsdi ilə) yerimək çətinliyi olan, əlləri əsən bir ağsaqqala həyan dursun deyə cansız bir predmetə - əsaya çevrilir. Daha doğrusu, onu bu hala məruz qoyurlar və s.
“Əsa” şeirini diqqətlə oxusaq, görərik ki, kiçik bir poetik təqdimatda (balaca bir şeirdə) dünya boyda məlum çək-çevir var. Bu ictimai məğzi batini fövqə çıxarmaq zənnimizcə, böyük ustalıq, istedad və fəhm tələb edir. Əmin olaq ki, istedadlı şair Gülağa Tənha bunu bacarıb...
Biz “Əsa” şeirini (əslində) bir ekoloji qəsd kimi də xarakterizə edə bilərik...