İllərdir təmizlik dedikdə ağlımıza ilk gələn şeylərdən biri xoş qoxudur. Evə daxil olan kimi hiss edilən lavanda, limon, vanil və ya okean mehini xatırladan ətirlər insanlarda təmizlik təəssüratı yaradır. Elə buna görə də milyonlarla insan hər gün otaq spreylərindən, avtomatik hava təravətləndiricilərindən, tualet dezodorantlarından, avtomobil üçün nəzərdə tutulmuş ətirlərdən və müxtəlif qoxulu diffuzorlardan istifadə edir. Maraqlıdır ki, bu məhsulların əsas məqsədi əksər hallarda havanı təmizləmək deyil, sadəcə qoxunu başqa bir qoxu ilə ört-basdır etməkdir.

Alimlər isə illərdir xəbərdarlıq edirlər ki, xoş qoxunun arxasında bəzən görünməyən kimyəvi qarışıq dayanır. Bu qarışığın tərkibində olan maddələrin bir qismi qısa müddətdə baş ağrısı, allergiya və tənəffüs yollarının qıcıqlanmasına səbəb ola bilər, digərləri isə uzun illər ərzində orqanizmdə yığılan təsirləri ilə diqqət çəkir. Ən maraqlısı isə odur ki, bir çox insan hər gün nəfəs aldığı bu maddələrin adını belə bilmir.

Ev spreylərinin içində əslində nə var?

Market rəflərində satılan hava təravətləndiricilərinin üzərində adətən "Fresh", "Ocean", "Lavender", "Spring", "Cotton" kimi romantik adlar yazılır. Lakin etiketin arxa hissəsində xırda hərflərlə göstərilən tərkibə baxdıqda tamamilə başqa mənzərə ortaya çıxır. Bu məhsulların böyük hissəsində uçucu üzvi birləşmələr (VOC - Volatile Organic Compounds) adlanan kimyəvi maddələr olur. Onlar sprey sıxıldığı andan etibarən havaya qarışır və nəfəs aldıqca ağciyərlərə daxil olur. Bu qrupun tərkibinə formaldehid, benzol, toluol, ksilol, asetaldehid və digər maddələr daxildir. Bəziləri qıcıqlandırıcı təsir göstərir, bəziləri isə uzunmüddətli yüksək səviyyədə məruz qalındıqda sağlamlıq üçün risk yarada bilər. Ən maraqlısı isə odur ki, otaqda qoxu nə qədər uzun qalırsa, deməli həmin maddələr də həmin müddətdə havada dolaşmağa davam edir.

"Fragrance" yazısı əslində nə deməkdir?

Əgər hər hansı otaq spreyinin üzərində sadəcə "Fragrance" və ya "Parfum" sözünü görürsünüzsə, bu, əslində konkret bir maddənin adı deyil. Bu ifadənin arxasında bəzən onlarla, hətta yüzlərlə müxtəlif kimyəvi komponent gizlənə bilər. Bir çox ölkələrdə istehsalçılar kommersiya sirri səbəbindən həmin maddələrin hamısını ayrıca göstərməyə məcbur deyillər. Nəticədə alıcı hansı kimyəvi maddəni nəfəsinə çəkdiyini tam olaraq bilmir.

Ən çox narahatlıq doğuran maddə - formaldehid

Mütəxəssislərin ən çox diqqət çəkdiyi maddələrdən biri formaldehiddir. Bəzi hava təravətləndiricilərində formaldehid birbaşa olmaya bilər. Lakin tərkibində olan digər maddələr havadakı ozonla reaksiyaya girərək sonradan formaldehid əmələ gətirə bilir. Bu maddə gözlərin yaşarmasına, boğazın yanmasına, öskürəyə, burun qıcıqlanmasına səbəb ola bilir. Uzunmüddətli və yüksək miqdarda təsir isə beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən kanserogen risklə əlaqələndirilir.

Limon qoxusu həmişə təhlükəsiz deyil

Əksər insanlar limon qoxusunu təmizliklə əlaqələndirirlər. Halbuki limon qoxusunu yaradan limonen adlı maddə maraqlı xüsusiyyətə malikdir. Limonen özü təbii mənşəli olsa da, otaqdakı ozonla qarşılaşdıqda formaldehid və ultraxırda hissəciklər yarada bilir. Bu hissəciklər isə nəfəs yollarına daha dərindən daxil olur. Yəni limon qoxusunun özü deyil, onun başqa maddələrlə reaksiyası problem yarada bilir.

Ftalatlar niyə bu qədər müzakirə olunur?

Ev spreylərində istifadə olunan başqa bir maddə qrupu ftalatlardır. Onların əsas vəzifəsi qoxunun daha uzun müddət qalmasını təmin etməkdir. Lakin son illərdə aparılan elmi araşdırmalar ftalatların hormonal sistemə mümkün təsirləri səbəbindən geniş müzakirə olunur. Xüsusilə hamilə qadınlar, körpələr və uşaqlar üçün bu maddələrin təsiri ilə bağlı ehtiyatlı yanaşma tövsiyə edilir.

Tualet spreyləri daha güclüdürmü?

Bəli.

Tualetdə istifadə olunan spreylərin əksəriyyətində qoxunu dərhal aradan qaldırmaq məqsədilə daha intensiv ətirlərdən istifadə olunur. Bəzi məhsullarda antibakterial maddələr və dördüncü dərəcəli ammonium birləşmələri (Quats) də olur. Onlar mikrobları məhv etməkdə təsirli hesab olunsa da, tez-tez istifadə olunduqda tənəffüs yollarını qıcıqlandıra, bəzi insanlarda isə allergik reaksiyalara səbəb ola bilər. Üstəlik, tualet adətən kiçik və qapalı məkan olduğundan həmin maddələrin konsentrasiyası daha yüksək ola bilir.

Avtomatik spreylər görünəndən təhlükəlidirmi?

Son illərdə ən çox yayılan məhsullardan biri də müəyyən vaxt intervalları ilə avtomatik şəkildə otağa sprey püskürdən cihazlardır. İnsanların əksəriyyəti bir neçə dəqiqədən bir havaya yeni kimyəvi maddə qarışdığını belə hiss etmir. Bu isə gün ərzində dəfələrlə eyni maddələrin nəfəsə çəkilməsi deməkdir. Əgər evdə uşaq, yaşlı və ya astma xəstəsi yaşayırsa, bu vəziyyət daha çox narahatlıq doğura bilər.

Otellərin məşhur qoxuları necə hazırlanır?

Lüks hotellərə daxil olanda hiss edilən xüsusi qoxu təsadüfi olmur. Bir çox beynəlxalq hotel şəbəkəsinin özünəməxsus "imza qoxusu" var. Bu qoxular xüsusi diffuzor sistemləri vasitəsilə havalandırma kanallarına verilir və bütün binaya yayılır.

Onların tərkibində efir yağları ilə yanaşı sintetik ətirlər də istifadə oluna bilər.

Qoxu daha keyfiyyətli hiss olunsa da, prinsip etibarilə yenə də havaya kimyəvi maddələrin buraxılması baş verir. Həssas insanlarda bu cür qoxular baş ağrısı, göz qıcıqlanması və allergiya yarada bilir.

Avtomobil üçün nəzərdə tutulan qoxular niyə ayrıca risk hesab edilir?

Ən maraqlı məqamlardan biri də avtomobil salonlarıdır. Avtomobil kiçik qapalı məkandır. Yay aylarında salonun temperaturu 50-60 dərəcəyə qədər yüksələ bilir. Belə şəraitdə plastik hissələrdən ayrılan maddələrlə hava təravətləndiricisindən ayrılan maddələr eyni havada toplanır. Pəncərələr bağlı olduqda isə sürücü və sərnişinlər həmin havanı uzun müddət nəfəs alırlar.

Uşaqlar üçün risk niyə daha yüksəkdir?

Mütəxəssislər bildirirlər ki, uşaqlar böyüklərlə müqayisədə daha sürətli nəfəs alırlar. Bu isə onların eyni müddətdə daha çox hava və dolayısı ilə daha çox kimyəvi maddə qəbul etməsi deməkdir. Üstəlik, onların tənəffüs sistemi tam formalaşmadığından allergik reaksiyalar daha tez yarana bilir. Məhz buna görə pediatrlar körpə otaqlarında qoxulu spreylərdən, avtomatik hava təravətləndiricilərindən və güclü ətirli dezodorantlardan istifadə etməməyi məsləhət görürlər.

Bəs bunlardan tamamilə imtina etmək lazımdırmı?

Mütəxəssislər "heç vaxt istifadə etməyin" demirlər. Əsas məsələ istifadə tezliyi və havalandırmadır. Əgər evdə xoşagəlməz qoxu varsa, ilk növbədə onun səbəbini aradan qaldırmaq lazımdır. Sprey yalnız qoxunu maskalayır, problemi həll etmir. Otaqları mütəmadi havalandırmaq, mətbəx və sanitar qovşaqlarda ventilyasiyanı yaxşılaşdırmaq, zibilləri vaxtında çıxarmaq və təmizliyə diqqət yetirmək havanı kimyəvi maddələrlə doldurmaqdan daha sağlam seçim hesab edilir.

Müasir insanın qəribə paradokslarından biri də budur. Evimizdən lavanda, okean mehi və ya limon iyi gəlsin deyə yüzlərlə manat xərcləyirik. Sonra həmin "təravəti" saatlarla özümüz nəfəs alırıq. Pis qoxudan qaçmaq istəyərkən görünməyən kimyəvi maddələri evimizin daimi "qonağına" çeviririk. Bir sözlə, bəzən evdən gözəl qoxu gəlsin deyə, ciyərlərimizi səssizcə kimyəvi laboratoriyaya çeviririk.

Axı doğrudanmı təmiz ev mütləq ətir iyi verən evdir? Bəlkə ən sağlam qoxu, sadəcə açıq pəncərədən gələn təmiz havanın qoxusudur?

Əslində yox. Təmizlik hər zaman güclü qoxu ilə ölçülmür. Evin həqiqətən təmiz olması onun tozsuz, yaxşı havalandırılan və gigiyenik saxlanılması deməkdir. Kəskin və uzun müddət qalan ətirlər isə bəzən sadəcə xoşagəlməz qoxunu gizlədir, problemin özünü yox. Mütəxəssislərin fikrincə, ən sağlam seçim təmiz və təzə havadır. Açıq pəncərədən daxil olan təbii hava otaqdakı karbon qazını, nəmi və müxtəlif uçucu kimyəvi maddələri azaltmağa kömək edir. Yəni bəzən bir neçə dəqiqəlik havalandırma, ən bahalı otaq spreyindən daha faydalı olur. Əlbəttə, bu o demək deyil ki, bütün hava təravətləndiriciləri təhlükəlidir və onlardan tamamilə imtina edilməlidir. Lakin onları gündə bir neçə dəfə, xüsusilə də qapalı məkanlarda və uşaqların olduğu otaqlarda istifadə etmək əvəzinə, ehtiyac olduqda və ölçülü şəkildə tətbiq etmək daha doğru yanaşmadır.