ELMİ MƏQALƏ

Məruzəmdə XX əsr Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin formalaşmasında mühüm rol oynamış iki görkəmli sənətkar – bəstəkar, musiqişünas və pedaqoq Üzeyir Hacıbəyli ilə vokal ifaçılığının banilərindən biri olan Bülbülün sənət əlaqələri tədqiq olunur. Xüsusi diqqətinizi isə onların yaradıcılıq münasibətlərinin zirvəsi sayılan “Koroğlu” operasında Bülbülün sənətkar təcəssümünün təhlilinə yönəltmək istərdim.

Üzeyir Hacıbəyli Azərbaycan milli musiqisinin elmi əsaslarını formalaşdırmaqla yanaşı, Avropa musiqi ənənələrini yerli melodik strukturlarla sintez edərək milli opera janrının əsasını qoymuşdur. O, “Leyli və Məcnun” operası ilə bu istiqamətdə ilk addımı atmış, sonralar isə musiqi folklorunun sistemləşdirilməsi, notlaşdırılması və tədris sisteminə inteqrasiyası sahəsində elmi və praktik fəaliyyətlə məşğul olmuşdur.
Bülbül isə klassik Avropa vokal texnikasını yəni, belcanto texnikasını Azərbaycan muğamı və xalq musiqisinin intonasiyaları ilə sintez edərək milli vokal məktəbinin əsasını qoymuşdur. Onun vokal sənətindəki fəaliyyətində həm texniki kamillik, həm də emosional dərinlik bir araya gəlmişdir.

Hər iki sənətkarın elmi-praktiki fəaliyyətinlərinin kulminasiya nöqtələrindən biri “Koroğlu” operası idi. Bülbülün Koroğlu partiyasını ifa etmə üslubu təkcə səhnə uğuru deyil, həm də milli vokal məktəbinin öyrədilməsi baxımından canlı vəsaitdir. Onun ifasına əsaslanaraq bir sıra pedaqoji prinsiplər formalaşdırmaq mümkündür:
Nəfəs texnikası – Geniş frazalarda uzun legatolara imk​an verən dərin diafraqmatik nəfəs, qəhrəmanlıq emosiyasını “boğmadan” ötürür. Tələbələrə əvvəlcə mətnsiz vokalizlərlə (a, o, u) uzun frazalar üzərində nəfəsi bölmədən oxuma təlimi tövsiyə olunur. Diksiya və artikulyasiya – Konsonantların aydınlığı qəhrəman obrazının bariton-dramatik rəngini gücləndirir. Bülbül səsləri “çənə sıxmadan” formalaşdırır, belcanto plastikasını ləhcə çalarları ilə uzlaşdırır. Müqayisəli aspektə isə digər ifaçılar – Niyazi Məmmədov (1940-50-ci illər), Müslüm Maqomayev (1960-cı illər) partiyanı müvafiq olaraq liriko-spinto, dramatik-liriko və qəhrəman yanaşmaları ilə səsləndiriblər. Maqomayevin versiyasında legato daha italyan üslubludur. Bu müqayisə göstərir ki, Bülbülün qoyduğu təməl prinsiplər—səsin qəhrəmanlıq parıltısı ilə muğam elastikliyini birləşdirmək—müxtəlif dövrlərdə fərqli prioritetlərlə yenidən şərh olunsa da, hələ də mətnin aparıcı estetik ölçüsünü təşkil edir.

Üzeyir Hacıbəyli bu operada muğam (xüsusilə “Segah”, “Şur”, “Bayatı-Şiraz”) və aşıq musiqisi elementlərini simfonik kontekstə daxil edərək, həm musiqi dili, həm də obrazlar sistemində milli kimliyin daşıyıcısı olan bir sənət nümunəsi yaratmışdır. Koroğlu obrazı həm saz ifaçısı, həm döyüşçü, həm də xalqın səsi olaraq təqdim edilir. Operanın kulminasiyalarından biri olan “Ey Vətən” ariyası Bülbülün ifasında milli musiqi tariximizin zirvələrindən biri kimi qəbul olunur. Bu ariyada yalnız qəhrəmanın vətən sevgisi deyil, bütövlükdə bir xalqın azadlıq idealları və mənəvi dirənişi əks olunur.
Bülbül bu musiqi parçalarını sadəcə səsləndirməmiş, onları həyatlandırmışdır. Koroğlunun daxili aləmi ilə sənətkarın mənəvi dünyası birləşərək, estetik bütövlük yaratmışdır.
Bu obrazın Bülbül tərəfindən ifası dövrün mətbuatında da yüksək dəyərləndirilmiş, “Bülbül Koroğlunu oxumadı – onu yaşadı” fikri ilə yadda qalmışdır. Onun ifası həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq miqyasda maraqla qarşılanmışdır.
Qeyd etmək lazımdır ki, “Koroğlu” operası təkcə musiqi deyil, həm də siyasi və ideoloji baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Sovet dövründə türk xalqları arasında ilk qəhrəmanlıq operası kimi qəbul edilən bu əsər, milli özünüdərk və mədəni müqavimətin simvoluna çevrilmişdir.

Nəticə etibarilə, Üzeyir Hacıbəyli ilə Bülbülün sənət əlaqələri təkcə yaradıcı əməkdaşlıq çərçivəsində deyil, həm də milli musiqi kimliyinin formalaşması və inkişafı baxımından fundamental əhəmiyyət kəsb edir. Onların birgə fəaliyyəti Azərbaycan vokal ifaçılığında həm texniki, həm də ideya-estetik baxımdan yeni mərhələnin əsasını qoymuşdur.
Altun Süleymanov -
Respublika və beynəlxalq müsabiqələr laureatı, Akademik vokal ifaçısı