İnsan dünyaya gələndə özü ilə hansı qüvvəni gətirir? Nə var-dövlət, nə şöhrət, nə də fiziki güc... İnsanın həyat yolunda ən böyük dayağı, ən etibarlı silahı, ən sarsılmaz mənəvi sərvəti onun iradəsidir. Çünki insanı ucaldan yalnız sahib olduğu imkanlar deyil, qarşısına çıxan maneələri dəf etmək, çətinliklərə sinə gərmək, başladığı işi sona çatdırmaq və ən başlıcası, öz nəfsinə qalib gəlmək bacarığıdır.
Mən uşaq yaşlarımdan belə bir əqidədə olmuşam ki, İNSAN iradəsinin qarşısında heç bir çətinlik əbədi dayana bilməz. O vaxtlar bu qüvvənin adını bəlkə də tam anlamırdım. Sadəcə inanırdım ki, insan bir işi ürəkdən istəyirsə, məqsədinə çatmaq üçün əzmlə çalışırsa, yolunun üstündəki maneələri aşmaq üçün özündə güc tapa bilirsə, deməli, onun daxilində görünməyən, lakin böyük qüdrətə malik bir qüvvə yaşayır. Sonralar dərk etdim ki, bu qüvvənin adı iradədir.
İradə insanın daxilindəki səssiz qəhrəmandır. O, hər zaman gurultulu sözlərlə danışmır, özünü nümayiş etdirmir, alqış gözləmir. Bəzən bir insanın səhər tezdən hamıdan əvvəl işə başlamasında, bəzən yorğunluğa baxmayaraq ailəsinin qayğısını çəkməsində, bəzən haqsızlıq qarşısında susmamasında, bəzən də yanlış yoldan vaxtında dönməsində özünü göstərir. İradənin böyüklüyü onun nə qədər səs salmasında deyil, insanın həyatında nə qədər dərin iz buraxmasındadır.
İradə insanın özünə verdiyi sözə sədaqətidir. İnsan başqasına söz verib onu yerinə yetirməyə bilər, amma özünə verdiyi sözü dəfələrlə pozursa, zaman keçdikcə öz gözündə də etibarını itirir. Özünə inamın zəifləməsi isə insanın mənəvi dayaqlarının sarsılması deməkdir. Əsl iradə insanın daxilində bir hakimiyyət yaratması, hisslərini, istəklərini və davranışlarını ağılın, vicdanın və sağlam məqsədin hökmünə tabe etdirməsidir.



Deyirlər, insan iradəsi dağları yerindən oynatmağa qadirdir. Əlbəttə, bu ifadə fiziki mənada deyil, məcazi mənada işlədilir. Dağları yerindən oynatmaq üçün deyil, dağ kimi görünən çətinlikləri aşmaq üçün iradə lazımdır. İnsan tarix boyu məhz bu qüvvənin köməyi ilə ən ağır sınaqlardan keçib, əlçatmaz görünən zirvələrə yüksəlib, elm və texnikanın inkişafına nail olub, xəstəliklərə qarşı mübarizə aparıb, yeni yollar açıb, bəzən də bütöv xalqların taleyini dəyişib.
Tarixdəki böyük nailiyyətlərin arxasında yalnız istedad və imkan dayanmayıb. Onların arxasında illərlə davam edən zəhmət, saysız-hesabsız uğursuzluqlar, səbir, inad və dönməz əzm olub. Tomas Edisonun elektrik lampasının praktik istifadəyə yararlı nümunəsini yaratmaq üçün apardığı çoxsaylı təcrübələr iradənin gücünü göstərən məşhur nümunələrdəndir. Onun adı ilə bağlı rəvayət və sitatların bəzi təfərrüatları mübahisəli olsa da, elektrik işıqlandırmasının inkişafı uzunmüddətli təcrübə və ardıcıl əmək nəticəsində mümkün olmuşdur.
Dahi alimlərin, görkəmli sənətkarların, böyük idmançıların, fədakar müəllimlərin və zəhmətkeş insanların həyatına nəzər salsaq, bir həqiqətlə qarşılaşarıq: istedad qapını aça bilər, lakin həmin qapıdan keçmək və yoluna davam etmək üçün iradə lazımdır. Bir dəfə uğur qazanmaq mümkündür, amma uğuru davam etdirmək üçün intizam, səbir və məqsədə sədaqət tələb olunur.
İradə arzunu əmələ, niyyəti nəticəyə çevirən körpüdür. Bu körpüdən keçməyən arzular insanın xəyalında qocalır, həyata keçirilməyən niyyətlər isə zaman keçdikcə peşmanlığa çevrilir. Nə qədər gözəl arzuya sahib olmağımızdan asılı olmayaraq, onun uğrunda addım atmırıqsa, arzu yalnız arzu olaraq qalır.



İradəsiz insanı yalnız zəif xarakterli adam adlandırmaqla kifayətlənmək olmaz. Çünki iradə bir gündə yaranmır, xarakter də bir gündə formalaşmır. İnsan bəzən qorxularına, vərdişlərinə, mühitin təsirinə, hətta öz daxilindəki ziddiyyətlərə məğlub ola bilər. Lakin əsas məsələ onun bu məğlubiyyətlə barışıb-barışmamasıdır.
Mənə görə, insanın ən böyük məğlubiyyəti başqasına uduzması deyil, özündəki gücə inanmaqdan vaz keçməsidir. Bir dəfə büdrəmək məğlubiyyət deyil; büdrədikdən sonra ayağa qalxmaqdan imtina etmək təhlükəlidir. Səhv etmək insan təbiətinə xasdır, səhvini görüb düzəltməyə çalışmaq isə mənəvi yetkinliyin əlamətidir.
Bəzən eşidirik: “Mən bunu tərgidə bilmirəm”, “Xasiyyətim belədir, dəyişə bilmərəm”, “Mənim əlimdən heç nə gəlmir”. Mən bu cür sözlərə həmişə ehtiyatla yanaşmışam. Çünki insan öz zəifliyini dəyişməz qanun kimi qəbul edəndə, onunla mübarizə aparmaq imkanını da öz əlindən alır. Əlbəttə, hər vərdişdən qurtulmaq asan deyil. Bəzi asılılıqlar insanın iradəsindən əlavə, mütəxəssis köməyi, müalicə və yaxınlarının dəstəyini də tələb edir. Bunu qəbul etmək zəiflik deyil. Əsl iradə bəzən təkbaşına mübarizə aparmaqda, bəzən də vaxtında kömək istəməkdə üzə çıxır.
İnsan dəyişmək istəyirsə, əvvəlcə özünə qarşı dürüst olmalıdır. Nəyi bacarmadığını, hansı vərdişin ona zərər verdiyini, hansı davranışının başqalarını incitdiyini etiraf etməlidir. Öz qüsurunu görməyən adam onu düzəldə bilməz. Özünə bəraət qazandırmaqla yaşayan insan isə dəyişmək əvəzinə, hər dəfə öz yanlışına yeni bir bəhanə tapacaq.
İradə bəhanələrin bitdiyi, məsuliyyətin başladığı yerdə güclənir.



Xarakter insanın kim olduğunu, iradə isə özünü necə idarə etdiyini göstərən mühüm mənəvi keyfiyyətlərdəndir. İradə ilə xarakter bir-birindən ayrı təsəvvür edilə bilməz. Lakin iradəli olmaq hər istəyini həyata keçirmək, hər dediyinin üstündə durmaq və heç vaxt fikrini dəyişməmək demək deyil. Bəzən insanın ən böyük iradəsi səhv etdiyini etiraf etmək, haqlı olmadığını qəbul etmək və yanlış qərarından geri çəkilməkdir.
İnadla iradəni də qarışdırmaq olmaz. İnadkar adam səhv olduğunu bildiyi halda mövqeyindən dönməyə bilər. İradəli insan isə həqiqəti öz qürurundan üstün tutar. Çünki məqsəd nəyin bahasına olursa-olsun qalib gəlmək deyil, düzgün olanı bacardığı qədər həyata keçirməkdir.
Həqiqi xarakterli insan çətinlik qarşısında əyilməz, amma həqiqət qarşısında baş əyməyi bacarar. O, başqasını əzməklə güclü görünməyə çalışmaz, öz zəifliklərini aradan qaldırmaqla güclənər. Başqasına hökm etmək asandır, öz nəfsinə hökm etmək isə daha çətindir.
Bəziləri gücü sərtlikdə, səsi ucaltmaqda, başqalarını qorxutmaqda görür. Halbuki insanın daxilindəki həqiqi qüvvə qəzəbini cilovlamaqda, təhqirə təhqirlə cavab verməməkdə, haqqını müdafiə edərkən ədalətdən uzaqlaşmamaqda görünür. Sakitlik həmişə acizlik, yumşaqlıq həmişə zəiflik deyil. Bəzən ən böyük cəsarət özünü saxlamaq, ən böyük qələbə isə qəzəbinə qalib gəlməkdir.



Mən iradəni mərdlikdən, cəsarətdən, qəhrəmanlıqdan və hünərdən ayrı təsəvvür etmirəm. Bu keyfiyyətlər bir-birinə qovuşanda insanın mənəvi bütövlüyü yaranır. Lakin onların hər biri özünəməxsus məna daşıyır. Cəsarət təhlükə qarşısında qorxuya baxmayaraq doğru addımı atmaqdır; mərdlik haqqı qorumaq, sözə və əmələ sahib çıxmaqdır; hünər isə bacarığını, gücünü və əzmini faydalı işə yönəltməkdir. İradə bütün bu keyfiyyətlərin həyata keçməsinə dayaq olur.
Qorxu insanın təbii hissidir. Cəsur adam heç vaxt qorxmayan deyil, qorxusunun onu doğru bildiyi yoldan döndərməsinə imkan verməyən adamdır. Elə buna görə də iradəli insanı qorxmaz adlandırarkən onun heç bir təhlükə hiss etmədiyini deyil, təhlükə qarşısında düşünülmüş qərar verə bildiyini nəzərdə tutmalıyıq.
Mərdliklə iradə birləşəndə insan çətin gündə dostunu yarı yolda qoymaz, haqsız qazancın şirnikləndirici təklifinə aldanmaz, mənafeyi naminə vicdanını satmaz. O, başqalarının alqışı üçün deyil, öz mənəvi ölçülərinə sadiq qalmaq üçün yaşayar.
Satqınlıq, yaltaqlıq, ikiüzlülük və sözə dönüklük isə insanın mənəvi bütövlüyünü zədələyən davranışlardır. Bununla belə, belə davranışların səbəbini yalnız iradəsizliklə izah etmək doğru olmaz; burada insanın dəyərləri, seçimləri və məsuliyyət hissi də mühüm rol oynayır. Ancaq bir həqiqət var: öz mənafeyini hər şeydən üstün tutan, hər küləyə görə istiqamətini dəyişən adamın etibarlı xarakter formalaşdırması çətinləşir.
İradə insana yalnız “yox” deməyi deyil, lazım gələndə “bəli” deməyi də öyrədir. Haqsızlığa “yox”, zəhmətə “bəli”; yaltaqlığa “yox”, dürüstlüyə “bəli”; asan qazanca “yox”, halal əməyə “bəli”; ümidsizliyə “yox”, mübarizəyə “bəli” demək insanın mənəvi seçimləridir.



Mənim qənaətimcə, iradəyə məğlubedilməz güc verən ən mühüm amillərdən biri namuslu, şərəfli zəhmətdir. Çünki zəhmət insanı yalnız çörəyə çatdırmır, həm də ona özünə hörmət etməyi öyrədir. Öz əli ilə qazandığı uğurun sevincini yaşayan insan bilir ki, hər nailiyyətin arxasında səbir, məsuliyyət və əməyin payı var.
Halal zəhmətlə qazandığın çörəyin ləzzəti başqasının haqqına göz dikməklə əldə etdiyin sərvətin dəbdəbəsindən üstündür. Çünki birində alnın təri, o birində isə vicdanı narahat edə biləcək bir yük var. İnsanın əsl var-dövləti təkcə cibindəki pulla ölçülmür; onun adı, nüfuzu, əməli, insanlara verdiyi fayda və arxasında qoyduğu xeyirxah izlər də sərvətdir.
Əmək insanı tərbiyə edir. Torpağa toxum səpən əkinçi bilir ki, məhsul bir gecədə yetişmir. Müəllim şagirdin uğurunun arxasında illərin zəhmətini görür. İdmançı qələbəyə gedən yolun hər gün təkrarlanan məşqlərdən keçdiyini anlayır. Sənətkar öz işini mükəmməlləşdirmək üçün səhvlərini düzəldir, ustadından öyrənir, bəzən yenidən başlayır. Bu insanların hər biri bir həqiqəti təsdiqləyir: iradə zəhmətlə möhkəmlənir, zəhmət isə iradə ilə bəhrə verir.
Mənim nəzərimdə, namuslu zəhmətin yaratdığı mənəvi güc insanı satqınlıqdan, yaltaqlıqdan və haqsız qazancın cazibəsindən qoruyan sipərlərdən biridir. Çünki öz zəhmətinə güvənən insan başqasının qapısında ləyaqətini itirməyə ehtiyac duymur. Öz halal əməyinin bəhrəsini görən adamın alnı açıq, başı dik olur.
Əsl iradə məhz belə yetişir: insan hər gün öz vəzifəsini yerinə yetirməklə, verdiyi sözə əməl etməklə, səhvini düzəltməklə, haqqı nahaqdan ayırmaqla öz daxilində möhkəm bir dayaq qurur.

İradə — hədəfə tuşlanmış güllə

İradəni hədəfə düz tuşlanmış gülləyə bənzədirəm. Ancaq bu bənzətmənin bir mühüm şərti var: hədəf doğru seçilməlidir. Yanlış məqsədə yönəlmiş güclü iradə insanı fəlakətə də apara bilər. Tarixdə öz inadını və təşkilatçılıq qabiliyyətini dağıdıcı məqsədlərə sərf etmiş şəxslər də olub. Deməli, iradənin gücü ilə yanaşı, onun hansı məqsədə xidmət etməsi də həlledicidir.
İradəni istiqamətləndirən ağıl, onu təmiz saxlayan vicdan, ona məna verən isə insanlıqdır. Bu üç dayağın olmadığı yerdə əzm bəzən kor inadkarlığa, cəsarət düşünülməmiş riskə, qətiyyət isə qəddarlığa çevrilə bilər.
Hədəfi olmayan insan küləyin istiqamətinə uyğun hərəkət edən yarpağa bənzəyir. Bu gün bir arzuya düşür, sabah başqasının təsiri altına düşür, birisi onu həvəsləndirir, digəri ruhdan salır. Nəticədə illər keçir, amma o, başladığı işlərin çoxunu başa çatdıra bilmir.
Məqsədi aydın olan insan isə yolunu müəyyənləşdirir, imkanlarını ölçür, çətinlikləri nəzərə alır və addımlarını ardıcıl atır. O bilir ki, hər məqsədə bir gündə çatmaq mümkün deyil. Bəzən böyük nəticələr kiçik, lakin davamlı addımların cəmindən yaranır. Bu gün bir səhifə oxumaq, sabah bir səhifə yazmaq, hər gün bir az öyrənmək, hər gün bir az təkmilləşmək — zaman keçdikcə böyük bir mənəvi və intellektual sərvətə çevrilə bilər.
İradə hədəfə tuşlanmış güllədirsə, ağıl onun nişangahı, vicdan isə hədəfin düzgünlüyünü müəyyən edən meyardır.
İradə və zamanın sınağı
Zaman insanın sözünü də, əməlinin həqiqi qiymətini də üzə çıxarır. İradə yalnız bir çətin günün sınağından keçməklə ölçülmür. O, uzun illər ərzində özünü doğrultmalıdır. İnsan gəncliyində böyük həvəslə başladığı işi illər sonra da məsuliyyətlə davam etdirə bilirsə, çətinliklərə baxmayaraq mənəvi prinsiplərini qoruyursa, deməli, onun iradəsi ötəri həvəsdən daha güclüdür.
Həyatın elə məqamları olur ki, insanın qarşısında iki yol açılır: biri asan, lakin mənəvi baxımdan şübhəli; digəri çətin, amma vicdanına uyğun. Məhz belə anlarda insanın xarakteri görünür. Asan yolu seçmək həmişə səhv deyil, çətin yolu seçmək də öz-özlüyündə qəhrəmanlıq sayılmır. Əsas məsələ seçimin düzgünlüyü, nəticələri və insanın daşıdığı məsuliyyətdir.
İradə bəzən irəli getmək, bəzən dayanmaq, bəzən gözləmək, bəzən də geri dönmək gücüdür. Əgər insan yanlış yolda olduğunu anlayırsa, əvvəlki qərarına kor-koranə bağlanmaq əvəzinə istiqamətini dəyişməsi onun iradəsizliyini deyil, düşüncəli qətiyyətini göstərir.
Həyatda hər şey insanın istəyindən asılı deyil. Bəzən xəstəlik, itki, ağır sosial şərait, gözlənilməz hadisələr və insanın nəzarətindən kənar səbəblər qarşıya çıxır. İradə bütün çətinlikləri sehrli şəkildə yox etmir. O, insana bu çətinliklərə münasibətini müəyyənləşdirmək, əlindən gələni etmək, lazım gələndə kömək istəmək və ümidini tamamilə itirməmək üçün güc verir. Bu, insan qüdrətinin daha real, daha dərin ifadəsidir.


İradəli insan yetişdirmək üçün ona yalnız nəsihət vermək kifayət deyil. Uşaq böyüklərin sözündən çox, davranışından öyrənir. Ata verdiyi sözə əməl edirsə, ana çətinlik qarşısında səbir və mərhəmət nümayiş etdirirsə, ailədə zəhmətə, ədalətə və məsuliyyətə hörmət varsa, uşaq bu keyfiyyətləri tədricən mənimsəyir.
Uşağa hər şeyi hazır vermək, onun qarşısındakı bütün maneələri aradan qaldırmaq, hər səhvini ört-basdır etmək bəzən onun müstəqil qərarvermə bacarığının inkişafına mane olur. Uşağa yaşına uyğun məsuliyyət vermək, işini sona çatdırmağı öyrətmək, səhv etdikdə nəticələrini başa salmaq, lakin onu alçaltmamaq lazımdır. İradə qorxu və təhqirlə deyil, düzgün tələbkarlıq, nümunə və ardıcıl tərbiyə ilə möhkəmlənir.
Məktəb də iradənin formalaşdığı mühüm məkandır. Müəllim şagirdə yalnız bilik vermir, həm də zəhmətin, nizam-intizamın, ədalətin və səbirli çalışmağın əhəmiyyətini göstərir. Çətin məsələ ilə qarşılaşan şagirdə onu dərhal həll edib təqdim etməkdənsə, düşünmək və həll yolunu tapmaq üçün şərait yaratmaq daha faydalıdır. Çünki insan hazır cavabları əzbərləməklə deyil, çətinliklərin öhdəsindən gəlməyi öyrənməklə də inkişaf edir.
İradə kiçik yaşlardan böyük işlərə hazırlaşan insanın daxilində qurulan mənəvi məktəbdir. Bu məktəbdə əsas dərs budur: hər istəyin ardınca qaçmaq yox, nəyin doğru olduğunu anlamaq və doğru bildiyin işi məsuliyyətlə yerinə yetirmək lazımdır.



İnsanın özünə hörməti yalnız başqalarının ona necə yanaşmasından asılı deyil. Öz davranışları da bu münasibətin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Əgər insan hər dəfə asanlığa uyub verdiyi sözü pozursa, məsuliyyətdən qaçırsa, öz səhvini başqasının üstünə atırsa, daxilindəki etimadı zəiflədir. Əksinə, çətin də olsa, verdiyi sözə əməl etməyə çalışan, səhvini etiraf edən, haqsızlıq etdikdə üzr istəməyi bacaran insanın özünə hörməti möhkəmlənir.
Burada bir həqiqəti də unutmayaq: iradəli insan səhvsiz insan deyil. Səhvsiz insan yoxdur. Əsas məsələ səhvin qarşısında hansı mövqedə dayanmaqdır. Bəziləri səhvini gizlətmək üçün yeni səhvlərə yol verir, bəziləri isə səhvindən nəticə çıxarıb həyatını dəyişir. Birinci yol insanı öz yalanının əsirinə çevirir, ikinci yol isə ona yenidən başlamaq imkanı verir.
Bəzən bir üzr istəmək üçün böyük iradə tələb olunur. Bəzən illərlə davam edən incikliyi aradan qaldırmaq, barışmaq üçün ilk addımı atmaq lazımdır. Bəzən haqlı olduğunu düşünən insanın qarşı tərəfi də dinləməsi, onun ağrısını anlamağa çalışması böyük mənəvi güc istəyir. Deməli, iradə yalnız mübarizə aparmaq deyil, insan münasibətlərini qorumaq, qüruru mərhəmətə, sərtliyi anlayışa tabe etmək bacarığıdır.



Sabah haqqında düşünmək istəyiriksə, bu günün insanında iradənin hansı səviyyədə olduğunu da düşünməliyik. Çünki sabahkı cəmiyyət bu gün yetişdirdiyimiz uşaqlardan, bu gün verdiyimiz qərarlardan, bu gün qoruduğumuz dəyərlərdən formalaşır.
İradəli gənc çətinliklə üzləşəndə dərhal ümidsizliyə qapılmaz, özünü inkişaf etdirmək üçün yollar axtarar. İradəli vətəndaş qanunun aliliyinə, zəhmətin dəyərinə, başqasının haqqına hörmət edər. İradəli rəhbər şəxsi mənafeyini ümumi mənafeyin fövqünə qaldırmaz, məsuliyyətini anlayar. İradəli valideyn övladına yalnız rahat həyat qurmağa deyil, düzgün yaşamağa da kömək edər.
Cəmiyyətin tərəqqisi təkcə yolların, binaların, müəssisələrin tikilməsi ilə ölçülmür. Onun mənəvi dayaqları da möhkəm olmalıdır. Əgər insanlarda məsuliyyət, dürüstlük, əməksevərlik, özünənəzarət və qarşılıqlı etibar zəifləyirsə, maddi nailiyyətlər cəmiyyətin bütün problemlərini həll edə bilməz.
Biz uşaqlarımıza iradəli olmağı öyrədərkən onlara başqalarını əzməyi deyil, öz zəifliklərinə qalib gəlməyi aşılamalıyıq. Qətiyyətli olmağı öyrədərkən mərhəməti unutdurmamalıyıq. Məqsədə çatmağı öyrədərkən həmin məqsədə gedən yolun da halal və ədalətli olmasını tələb etməliyik. Çünki insanın qazandığı qələbə onun mənəviyyatını məhv edirsə, belə qələbənin qiyməti çox ağırdır.
İradə yalnız öz həyatını dəyişmək üçün deyil, başqalarının həyatına xeyir gətirmək üçün də lazımdır. Bir insanın haqqını qorumaq, ehtiyacı olanın əlindən tutmaq, haqsızlıq qarşısında susmamaq, ümumi işə vicdanla yanaşmaq — bunların hər biri iradənin ictimai məsuliyyətlə birləşdiyi məqamlardır.



İnsan ömrünün sonunda geriyə baxanda yalnız nə qədər qazandığını, hansı vəzifədə işlədiyini, nə qədər tanındığını düşünməməlidir. O, özünə başqa suallar da verməlidir: Mən hansı çətinliklərin öhdəsindən gəldim? Hansı zəifliklərimi aradan qaldıra bildim? Kiminsə etimadını doğrultdum, yoxsa qırdım? Haqqın yanında dayandım, yoxsa mənfəətimin arxasınca getdim? Övladlarıma, ailəmə, cəmiyyətə hansı nümunəni göstərdim?
Bu sualların cavabı insanın mənəvi hesabatıdır.
İradə insanı hər şeyə qadir etmir, amma onun imkanlarını düzgün istiqamətə yönəltməyə kömək edir. İradə hər qapını açmır, lakin bağlı qapı qarşısında ümidsiz dayanmaq əvəzinə başqa bir yol axtarmağı öyrədir. İradə hər mübarizədə qələbəyə zəmanət vermir, amma məğlubiyyətin insanın son nöqtəsinə çevrilməsinə imkan verməməyə çalışır.
İnsan bəzən dünyanı dəyişmək istəyir. Bu, gözəl arzudur. Ancaq dünyanı dəyişməyin ilk addımı özündən başlamaqdır. Öz sözünə sahib çıxmaq, öz nəfsini cilovlamaq, öz zəifliklərini tanımaq, öz səhvlərini düzəltmək, öz zəhmətinə güvənmək və vicdanının səsini eşitmək...
İradənin əsl qüdrəti buradadır.
Yadda saxlayaq: insanın qarşısında bəzən uca dağlar, keçilməz dərələr, sərt qayalar dayanır. Həmin maneələrin hamısını aradan qaldırmaq mümkün olmaya bilər. Lakin iradəli insan dayanıb taleyindən şikayət etməklə kifayətlənməz; imkanlarını dəyərləndirər, yol axtarar, addım atar, yıxılarsa qalxar, səhv edərsə düzəldər, yorularsa dincələr, amma məqsədinin mənasını unutmaz.
İradə — insanın özünə verdiyi sözü qorumasıdır.
İradə — çətinlik qarşısında sınmamaq, haqsızlıq qarşısında susmamaq, nəfs qarşısında əyilməməkdir.
İradə — mərdliyin dayağı, zəhmətin qanadı, cəsarətin nəfəsi, xarakterin sınağıdır.
İradə — hədəfə tuşlanmış güllədir; onu doğru istiqamətə yönəldən isə ağıl, vicdan və insanlıqdır.
Mən yenə də inanıram ki, insan iradəsi böyük qüvvədir. Ancaq illərin mənə öyrətdiyi bir həqiqət də var: insanın böyüklüyü təkcə nə qədər güclü olmasında deyil, həmin gücdən necə istifadə etməsindədir. Gücünü dağıtmağa deyil, qurmağa; incitməyə deyil, qorumağa; alçaltmağa deyil, yüksəltməyə yönəldən insan həqiqətən iradəli insandır.
Gəlin, övladlarımıza, gənclərimizə və gələcək nəsillərə məhz bu iradəni aşılayaq. Elə bir iradə ki, insanı zəhmətə, dürüstlüyə, mərdliyə və ədalətə bağlasın. Elə bir iradə ki, heç bir çətinlik qarşısında ümidi söndürməsin, heç bir mənfəət qarşısında vicdanı susdurmasın, heç bir şöhrət naminə insanlığı unutdurmasın.
Çünki sabahımızın necə olacağı bu gün nəyi istəməyimizdən daha çox, bu istəyin uğrunda necə yaşamağımızdan asılıdır.
İradəmiz möhkəm, əqidəmiz saf, yolumuz haqq yolu olsun!