Köhnə və yeni kişilər
İnsan ömrünün ən böyük suallarından biri budur: Kişilik nədir?

Bu suala bir cümlə ilə cavab vermək çətindir. Çünki kişilik nə boy-buxundur, nə qolun gücü, nə cibin qalınlığı, nə də tutduğun vəzifənin böyüklüyü. Kişilik insanın zahirində deyil, daxilindədir. O, gözə görünməyən, lakin hər addımda özünü göstərən mənəvi bir ölçüdür.
Kişilik — sözə sədaqətdir.
Kişilik — əhdə vəfadır.
Kişilik — haqq qarşısında əyilməməkdir.
Kişilik — zəifə güc, güclüyə ədalət göstərməkdir.
Kişilik — dostun dar günündə yanında olmaq, düşmənin belə haqqını tapdalamamaqdır.
Kişilik — öz nəfsinə qalib gəlməkdir.
Kişilik — heç kəs görməyəndə də doğru olmaqdır.
Bəlkə də elə buna görə qədim kişilər haqqında danışanda “sözünün kişisi”, “mərd adam”, “qeyrətli kişi”, “əli açıq, ürəyi təmiz insan”, “çörəyi halal adam” kimi ifadələr işlədilirdi. Bu sözlərin hər birinin arxasında bütöv bir mənəvi dünya dayanırdı.



Vaxtilə bir kişinin sözü min sözə dəyərdi.
Bir kişi “edəcəyəm” deyirdisə, onun “edəcəyəm”i sənəd idi.
“Gələcəyəm” deyirdisə, yolunu gözləyirdin.
“Yanındayam” deyirdisə, ürəyin rahat olurdu.
“Bu məsələ mənim boynumdadır” deyirdisə, bilirdin ki, məsələ sahibsiz qalmayacaq.
Çünki o zaman kişinin sözü yalnız dilindən çıxan səs deyildi; onun namusunun bir parçası idi.
İndi isə zamanın bəzi mənzərələri adamı düşündürür:
Əvvəllər bir kişinin sözü min sözə dəyərdi, indi bəzən min kişinin sözü bir əmələ dəymir.
Nə qədər ağır səslənsə də, bu, düşündürücü bir həqiqətdir.
Bu gün “söz verirəm” demək çox asandır. Çətin olan o sözün arxasında dayanmaqdır.
Vəd vermək asandır, vəfa göstərmək çətindir.
Dost demək asandır, dostluq etmək çətindir.
“Qardaşımsan” demək asandır, qardaş kimi davranmaq çətindir.
“Yanındayam” demək asandır, insanın yanında qalmaq çətindir.
Deməli, kişinin dəyəri onun danışdığı sözlərin sayı ilə deyil, yerinə yetirdiyi sözlərin sayı ilə ölçülür.



Kişilik anlayışının təməlində namus dayanır.
Namus yalnız insanın özünü qoruması deyil. Namus həm də başqasının haqqına toxunmamaqdır.
Namuslu kişi təkcə öz ailəsinə sədaqətli olmur; o, başqasının ailəsinə, malına, adına, haqqına da hörmət edir.
Çünki həqiqi əxlaq yalnız “mənə toxunmasınlar” demək deyil. Əxlaq həm də “mən başqasına toxunmayım” deməkdir.
Bir kişinin böyüklüyü əlindəki imkanla deyil, imkan əldə etdiyi zaman nə etməsi ilə bilinir.
Əlinə səlahiyyət düşdü — necə davrandı?
Pulu artdı — necə dəyişdi?
Vəzifəsi yüksəldi — insanlara münasibəti necə oldu?
Ətrafına imkanlı adamlar toplandı — köhnə dostlarını unutdumu?
Bax, kişinin əsl siması burada görünür.
İnsanın kasıb vaxtında təvazökar olması o qədər də böyük hünər deyil. Əsl sınaq odur ki, varlananda da insanlığını itirməsin.



Klassik ədəbiyyatımız əsrlər boyu insanın zahiri deyil, mənəvi ucalığını əsas ölçü kimi qarşıya qoyub.
Nizami Gəncəvinin yaradıcılığına nəzər salanda görürük ki, onun üçün insanın böyüklüyü sərvətin və hakimiyyətin böyüklüyü ilə müəyyən olunmur. “Sirlər xəzinəsi”ndən “İsgəndərnamə”yə qədər Nizami insanı daim ağla, ədalətə, mərhəmətə və kamilliyə səsləyir.
Nizaminin yaratdığı hökmdar obrazları da bizə bir həqiqəti öyrədir: hakimiyyət insanı ucalda bilməz; əgər insanın daxilində ədalət yoxdursa, taxt-tac yalnız onun mənəvi boşluğunu gizlədə bilər.
Kişilik də belədir.
Kişinin cibində milyon ola bilər, amma ürəyində mərhəmət yoxdursa, onun sərvəti özünə də, cəmiyyətə də xeyir gətirməz.
Evi böyük ola bilər, amma könlü dar ola bilər.
Vəzifəsi yüksək ola bilər, amma mənəvi səviyyəsi aşağı ola bilər.
Adı hər yerdə çəkilə bilər, amma yaxşı adı olmaya bilər.
Nizaminin hikmət dünyası bizə pıçıldayır ki, insanı insan edən onun sahib olduqları yox, özündə yaşatdığı mənəvi keyfiyyətlərdir.



Kişilik anlayışımızın ən qədim və ən möhtəşəm qaynaqlarından biri “Kitabi-Dədə Qorqud”dur.
Dədə Qorqud dünyasında kişi olmaq yalnız döyüşmək deyil. Orada kişi sözünə sahib çıxır, ata-anasına hörmət edir, el-obasını qoruyur, dostuna vəfalı olur, ailəsinin qeyrətini çəkir.
Oradakı igidlik yalnız qılınc çalmaqla ölçülmür. İgidlik həm də verdiyin sözün arxasında dayanmaqdır.
Bamsı Beyrək, Qazan xan, Beyrək və başqa obrazlar vasitəsilə bizə bir mənəvi meyar ötürülür: kişi özünü yalnız öz həyatı ilə deyil, mənsub olduğu elin, ailənin, nəslin şərəfi ilə birlikdə düşünür.
Bu, qədim dünyanın dərsidir.
Bəs bu gün?
Biz bəzən “mənə nə?” fəlsəfəsini həyat tərzinə çeviririk.
Başqasının dərdi məni maraqlandırmır.
Başqasının haqqı məni maraqlandırmır.
Başqasının uğuru məni sevindirmir.
Başqasının itkisi mənə təsir etmir.
Belə cəmiyyətdə insan çoxala bilər, amma insanlıq azalır.


Nəsiminin taleyinə baxmaq kifayətdir ki, sözünün arxasında dayanmağın nə demək olduğunu anlayaq.
O, inandığı həqiqəti qorxunun qarşısında dəyişmədi.
Bəzən insanın ən böyük sınağı ölüm deyil, qorxu qarşısında əqidəsindən dönməkdir.
Kişilik də budur.
Hamının yanında doğru danışmaq asandır.
Hamının doğru saydığı şeyi müdafiə etmək də asandır.
Əsl mərdlik odur ki, haqqın yanında tək qalanda da haqqdan ayrılmayasan.
Kütlə bir tərəfə gedəndə sən vicdanının səsinə qulaq asa biləsən.
Çünki vicdanın səsini itirən adamın dünyada qazandığı hər şey əslində itkisidir.
FÜZULİ VƏ VƏFA
Füzulinin poeziyasının dərin qatlarında böyük bir sədaqət fəlsəfəsi var.
Füzulinin dünyasında sevgi yalnız duyğu deyil; sədaqətdir, səbirdir, fədakarlıqdır.
Bu gün “vəfa” sözü də sanki köhnəlib.
Halbuki vəfa köhnələn şey deyil.
Dostluq illərlə davam edirsə, bunun səbəbi vəfadır.
Ailə uzun illər qorunursa, bunun içində vəfa var.
İnsan uşaqlıq dostunu qocalıqda da unutmursa, orada vəfa var.
Bir vaxt sənə əl tutan insanın əlindən illər sonra sən tutursansa, orada vəfa var.
Vəfa yaddaşın əxlaqıdır.
Nankorluq isə insanın öz keçmişinə xəyanətidir.



Mərdliyin qarşı tərəfində nəmərdlik dayanır.
Nəmərd adam üzbəüz gülüb arxadan danışar.
Üzünə “qardaş” deyib yoxluğunda adını çəkə-çəkə daş atar.
Dostunun sirrini özünə silah edər.
Etibar edilən sözü bazara çıxarar.
Güclünün yanında əyilər, zəifin qarşısında boy atar.
Bu, kişilik deyil.
Bu, xarakterin yoxsulluğudur.
Əsl kişi qarşısındakının zəifliyindən istifadə etməz.
Çünki gücün böyüklüyü başqasını əzməklə yox, onu qorumaqla görünür.
Əlin güclüdürsə, onu zəifə qarşı qaldırma.
Dilinə söz gəlirsə, onu başqasının namusuna toxunduracaq şəkildə işlətmə.
Vəzifən varsa, onu şəxsi qisas alətinə çevirmə.
Pulun varsa, onunla insan satın almağa çalışma.
Çünki pul ilə alınan adam dost deyil, maaşlı kölgədir.



Yalan kişinin dilinə yaraşmaz.
Yalan bir dəfə insanı xilas edə bilər, amma uzun müddətdə onun adına zərbə vurur.
Bir insanın sözünə şübhə yarandımı, artıq onun ən böyük sərvəti sarsılıb.
Etibar şüşəyə bənzəyir: qırıldıqdan sonra əvvəlki kimi görünməsi mümkündür, amma əvvəlki bütövlüyünü qaytarmaq çətindir.
Ona görə kişinin dili ilə əməli arasında məsafə olmamalıdır.
Dediyinlə etdiyin bir-birindən uzaqlaşdıqca, şəxsiyyətin parçalanır.
Kişi “bilmirəm” deməyi də bacarmalıdır.
“Yanılmışam” deməyi də.
“Haqlı deyildim” deməyi də.
“Bağışla” deməyi də.
Çünki üzr istəmək kişiliyi azaltmır.
Əksinə, səhvini etiraf etmək üçün də cəsarət lazımdır.



İnsanların bir-birinin uğuruna sevinə bilməməsi cəmiyyətin mənəvi yaralarından biridir.
Bir qonşunun evi təmir olunur — ürəyi sıxılır.
Bir dostunun övladı ali məktəbə daxil olur — sevinmək əvəzinə bəhanə axtarır.
Bir həmkarı yüksəlir — “yəqin kiməsə arxası var” deyir.
Bir başqasının kitabı çap olunur — “nə yazıb ki?” söyləyir.
Bəs niyə?
Nə üçün başqasının uğuru bizim uğursuzluğumuz kimi qəbul edilir?
Nə üçün başqasının yüksəlişi bizi narahat edir?
Gözü götürməyən adam başqasının işığına kölgə salmaqla öz qaranlığını aydınlada bilməz.
Əksinə, böyük insan başqasının uğurundan sevinməyi bacarır.
Çünki bilir ki, başqasının qazandığı uğur onun əlindən heç nə almır.
Günəş bir nəfərə işıq verməklə başqasının payını azaltmır.



Kişilik yaş artdıqca tamamlanmır; xarakter yetişdikcə tamamlanır.
Saqqal ağarmaq ağsaqqal olmaq demək deyil.
Ağsaqqallıq yalnız yaşın deyil, davranışın rütbəsidir.
Ağsaqqal sözü ilə iki adamı barışdırar.
Kişi bir evin deyil, bir elin yükünü düşünər.
Onun yanında gənclər özünü güvəndə hiss edər.
Ağsaqqalın sözü od üstünə yağ deyil, su olar.
Təəssüf ki, bəzən yaşca böyüyüb mənəvi cəhətdən kiçilənlər də olur.
İnsan yaşlanır, amma müdrikləşmir.
Saç ağarır, amma düşüncə yetişmir.
Bu isə həyatın ən acı paradokslarından biridir.



Köhnə kişilər övladlarına belə öyüd verərdilər:
“Halal ye.”
“Düz danış.”
“Böyüyə hörmət et.”
“Kiçiyə əl tut.”
“Dostunu darda qoyma.”
“Qız uşağının xətrinə dəymə.”
“Qonşunun haqqına girmə.”
“Evinə gələn qonağı əliboş yola salma.”
“Bir kişinin çörəyini yemisənsə, onun pisliyini danışma.”
Bu sözlər sadə görünür.
Amma bir xalqın mənəvi sütunları bəzən məhz belə sadə cümlələrdən qurulur.
Bu gün isə biz uşaqlarımıza çox şey öyrədirik: dil, kompüter, xarici dil, peşə, biznes, texnologiya...
Bunların hamısı vacibdir.
Amma bir şeyi də unutmayaq:
Uşağa həyatda necə uğur qazanacağını öyrətməklə yanaşı, qazandığı uğurun içində necə insan qalacağını da öyrətmək lazımdır.
Çünki savadlı nadürüst, imkanlı nəmərd, varlı paxıl, vəzifəli zalım cəmiyyət üçün təhlükəli ola bilər.



Biz köhnə kişiliyi qaytarmaq deyəndə keçmişə qayıtmağı nəzərdə tutmuruq.
Yeni zamanın kişisi savadlı olmalıdır.
Dünyagörüşlü olmalıdır.
Texnologiyanı bilməlidir.
Qanunu bilməlidir.
Mədəni olmalıdır.
Qadına hörmət etməlidir.
Övladının şəxsiyyətinə hörmət etməlidir.
Amma bütün bunlarla yanaşı sözünün kişisi olmalıdır.
Müasirlik kişiliyi aradan qaldırmamalıdır.
Əksinə, müasir insanın mənəviyyatı daha yüksək olmalıdır.
Çünki imkanlar artdıqca məsuliyyət də artır.
Bu gün bir insan bir düymə ilə minlərlə adama söz çatdıra bilir. Deməli, sözün məsuliyyəti də min dəfə artıb.
Bir insan haqqında yalan məlumatı bir anda minlərlə adama yaya bilər.
Bəs bu kişilikdirmi?
Əsla!
İnsan haqqında sübutsuz danışmaq, onun adına xələl gətirmək, ailəsinin rahatlığını pozmaq, sosial şəbəkədə təhqir etmək — bunların heç biri “müasirlik” deyil.
Bu, sadəcə köhnə nəmərdliyin yeni texnologiyalarla silahlanmış formasıdır.



Kişi hər şeydən əvvəl öz daxilindəki düşmənlə mübarizə aparmalıdır.
Nəfs ilə.
Tamah ilə.
Hikkə ilə.
Qəzəb ilə.
Təkəbbür ilə.
Yalan ilə.
Mənəm-mənəmlik ilə.
Bunlara qalib gəlməyən adam başqasını məğlub etsə belə, əslində qalib deyil.
Çünki dünyanın ən çətin qalası insanın öz qəlbidir.
Ən çətin düşmən də insanın öz nəfsidir.
Nəfsinə hakim olmayan insan başqasına hakim olmağa çalışdıqca daha da kiçilir.
Bəlkə də kişiliyin ən yüksək mərtəbəsi elə budur:
Özünə hakim olmaq.



Dünya dəyişir.
Nəsillər dəyişir.
Dəyərlərin ifadə formaları dəyişir.
Amma insanın mənəvi dayaqları dəyişməməlidir.
Biz oğullarımıza yalnız “kişi ol” deməməliyik.
O sözün mənasını da anlatmalıyıq.
Deməliyik:
Oğul, kişi olmaq səsini qaldırmaq deyil, sözünü ucalıqla saxlamaqdır.
Kişi olmaq hamını qorxutmaq deyil, yanında olanlara güvən verməkdir.
Kişi olmaq var-dövlət toplamaq deyil, halal ad toplamaqdır.
Kişi olmaq başqasının qarşısında özünü böyük göstərmək deyil, vicdanının qarşısında kiçilməməkdir.
Kişi olmaq düşmənini əzmək deyil, qəzəbinə qalib gəlməkdir.
Kişi olmaq hər sözə cavab vermək deyil, hansı sözə cavab verməyin vacib olduğunu bilməkdir.
Kişi olmaq hər kəsdən üstün görünmək deyil, öz nəfsindən üstün olmaqdır.
Kişi olmaq yüz dost toplamaq deyil, bir dosta layiq dost olmaqdır.
Kişi olmaq ömrü uzun yaşamaq deyil, ömür boyu kişi kimi yaşamaqdır.
Bir gün bütün sərvətlər geridə qalacaq.
Evlər, maşınlar, pullar, vəzifələr, titullar...
Hamısı.
İnsanın özü ilə o dünyaya apardığı isə yalnız əməlləridir.
Bu dünyada da ondan sonra qalan ən qiymətli şey yaxşı adıdır.
Elə buna görə insanın arxasınca deyilən bir cümlə bütün var-dövlətdən qiymətli ola bilər:
“Kişi idi. Sözü sözdü. Çörəyi halal idi. Dostuna vəfalı, ailəsinə sədaqətli, haqq qarşısında əyilməz idi.”
Bundan böyük sərvət varmı?
Bundan böyük şöhrət varmı?
Bundan böyük kişilik varmı?
Yox!
Çünki insanın adı daş kitabələrdə deyil, ilk növbədə insanların qəlbində yaşamalıdır.
Kişilik də elə budur:
Sözünə sahib çıxmaq.
Əhdinə vəfalı olmaq.
Haqqı qorumaq.
Nahaqqa boyun əyməmək.
Zəifə dayaq olmaq.
Güclüyə yaltaqlanmamaq.
Dostu darda qoymamaq.
Paxıllıq etməmək.
Yalan danışmamaq.
Nəmərdlik etməmək.
Halal yaşamaq.
Vicdanı satmamaq.
Və ən başlıcası — kişi adını kişi əməlləri ilə doğrultmaq.
Əvvəllər bir kişinin sözü min sözə dəyərdi.
Kaş yenə elə ola...
Kaş kişinin “söz verirəm” deməsi kifayət edə...
Kaş “mən buradayam” deyən kişinin varlığı insana arxayınlıq gətirə...
Kaş oğullarımızın dilindən çıxan sözlər sabah onların əməli ilə təsdiqlənə...
Çünki bu dünyanın kişiyə ən böyük ehtiyacı var:
Sözünün kişisinə.
Əhdinin kişisinə.
Dostluğunun kişisinə.
Vicdanının kişisinə.
Haqqın kişisinə.
Və zaman nə qədər dəyişsə də, bir həqiqət dəyişməyəcək:
Kişilik köhnəlməz.
Kişilik itirilməz...