İnsan dünyaya gəlir, yaşayır, müəyyən bir ömür yolunu keçir və bir gün bu dünyadan köçür. Bu yolun uzun və ya qısa olması qədər, necə keçilməsi də əhəmiyyətlidir. Kiminsə arxasında var-dövlət qalır, kiminsə vəzifəsi, kiminsə yazdığı əsərlər, kiminsə tikdirdiyi binalar, kiminsə isə yalnız adı... Amma bütün bunların fövqündə bir sərvət dayanır: insanın qazandığı yaxşı ad.
Yaxşı ad isə təsadüfən qazanılmır. Onun təməlində sədaqət, düzlük, vicdan və etibar dayanır.
Mənə görə, insanın həqiqi var-dövləti onun cibində deyil, insanların qəlbində tutduğu yerdədir. Səni görəndə üzündə təbəssüm yaranan, yoxluğunda adını hörmətlə çəkən, çətin günündə yanında dayanmağa hazır olan insanların olması böyük sərvətdir. Bu sərvəti isə nə pulla almaq, nə vəzifə ilə əldə etmək, nə də məcburiyyətlə yaratmaq mümkündür.

Etibar qazanılır.
Həm də illərlə, bəzən bir ömür boyu.

Sədaqət insan xarakterinin ən ağır sınaqlarından biridir. Çünki yaxşı günlərdə hamı sədaqətli görünə bilər. Süfrə açıq olanda dost çox olur, imkan geniş olanda ətrafına toplaşanların sayı artır. İnsan vəzifədə olanda telefonlar susmur, qapısı döyülür, salam verənlər çoxalır. Lakin vəzifə bitəndə, imkan azalanda, həyatın küləyi başqa səmtə əsəndə ətrafdakıların neçəsinin yanında qaldığını görürsən.
Məhz onda insan anlayır ki, kimin salamı ürəkdən, kimin münasibəti mənfəət naminə imiş.
Sədaqət insanın yanında rahat günlərdə dayanmaq deyil, onun çətin günündə də yerini dəyişməməkdir.
Dostun sevincinə sevinmək asandır. Əsl dost onun dərdinə şərik olmağı bacarandır. Uğur qazanan insanı təbrik etmək asandır. Əsl sədaqət onun uğuruna paxıllıq etməməkdir. Bir insanın üzünə xoş sözlər demək asandır. Əsl sədaqət onun səhvini görəndə də susmamaq, doğru yolu göstərməkdir.
Bəzən ən böyük yaxşılıq insanın xoşuna gələn sözü demək yox, eşitmək istəmədiyi həqiqəti söyləməkdir.
Çünki yaltaqlıq insanı müvəqqəti sevindirir, düz söz isə insanı yaşadır.

Düzlük...

Bu söz sadə səslənir. Amma həyatın ən ağır əxlaq prinsiplərindən biridir.
Düz olmaq bəzən uduzmaq kimi görünür. Düz adam hər fürsətdən istifadə etmir, hər qapını döymür, hər kəsə xoş gəlmək üçün özünü dəyişmir. O, vicdanının qarşısında hesabat verir. Bilir ki, insan hamını aldada bilər, amma öz vicdanını aldada bilməz.
Düzlük insanın danışdığı sözlə əməli arasındakı məsafənin olmamasıdır.
Bu gün bir söz deyib sabah onun tam əksini söyləməməkdir. Bir insanın üzünə gülüb arxasınca onu təhqir etməməkdir. Güclünün qarşısında əyilib zəifin üstünə çıxmamaqdır. Öz xeyrin üçün başqasının haqqını tapdalamamaqdır.
Əsl düzlük məhz seçim qarşısında üzə çıxır.
İnsan qarşısında iki yol olanda — biri rahat, digəri doğru olanda — hansı yolu seçirsə, onun xarakteri də həmin seçimdə görünür.
Bəzən doğru yol çətin olur. Bəzən düz söz sahibinə düşmən qazandırır. Bəzən haqqı müdafiə etmək insana müəyyən imkanları itirir. Amma vicdanın rahatlığı bütün bunlardan üstündür.
Çünki insanın gecələr rahat yatması üçün ən bahalı yataq yox, təmiz vicdan lazımdır.
Etibar isə insan münasibətlərinin görünməz dayağıdır.
Bir insan sənə etibar edirsə, əslində sənə özünün bir parçasını etibar edir. Sənə sirrini danışırsa, onu daşımağı; dərdini açırsa, onu qorumağı; söz verirsənsə, sözünün arxasında dayanmağı gözləyir.
Etibarı qazanmaq çətindir, itirmək isə çox asandır.
Bir yanlış söz, bir yalan, bir xəyanət, bir verdiyin sözə əməl etməmək illərlə qurulan etimadı bir anda dağıda bilər.
Ona görə də mənəvi cəhətdən yetkin insan bilir ki, ona göstərilən etibar hədiyyə deyil, məsuliyyətdir.
Dostunun sənə danışdığı sirri qorumaq, yoxluğunda onun haqqında yaxşı danışmaq, sənə güvənən insanı çətin gündə tək qoymamaq — bunlar insanlığın böyük imtahanlarıdır.
Əslində insanın xarakteri çox vaxt insanların yanında yox, onlar olmadıqda görünür.
Sənin yanında olmayan bir adam haqqında nə danışdığın, sənə güvənərək söylənmiş sözü necə qoruduğun, başqasının haqqına münasibətin sənin kim olduğunu daha aydın göstərir.
Bu gün cəmiyyətimizdə bir çox dəyərlərin adı tez-tez çəkilir, lakin onların mahiyyətinə həmişə eyni sədaqətlə əməl olunmur. Dostluqdan danışılır, amma dostun dar günündə yanında olmaq unudulur. Dürüstlükdən danışılır, amma həqiqəti söyləməkdən çəkinilir. Etibardan danışılır, amma verilən sözə əməl etmək bəzən vacib sayılmır.
Ən təhlükəlisi də budur: insan özünü haqlı hesab edə-edə mənəvi dəyərlərdən uzaqlaşa bilər.
Mənfəət naminə münasibət dəyişmək, kiminsə vəzifəsinə görə ona başqa, adi vətəndaşa başqa cür yanaşmaq, güclünün yanında susmaq, zəifin qarşısında özünü böyük göstərmək insanın zahiri görünüşünü dəyişməsə də, daxili dünyasını kasıblaşdırır.
Halbuki insanın böyüklüyü kimə salam verdiyi ilə yox, kimə necə münasibət göstərdiyi ilə ölçülür.
Vəzifəli insanın əlini sıxmaq asandır. Heç bir vəzifəsi olmayan, amma ləyaqətli bir insanın dəyərini bilmək isə daha böyük mədəniyyətdir.
Həyat mənə bir həqiqəti öyrədib: insanları tanımaq üçün onların çox danışmasına ehtiyac yoxdur. Bəzən bir hadisə kifayətdir.
Dostunun dar günündə davranışı onun sədaqətini göstərir.
Haqq məsələsində tutduğu mövqe onun düzlüyünü göstərir.
Sənə əmanət edilən sözə münasibəti isə onun etibarını göstərir.
İnsan haqqında ən doğru qiyməti onun özü vermir. Onun haqqında illər boyu formalaşan münasibət verir.
Kiminsə ölümündən sonra onun haqqında deyilən sözlər də təsadüfi olmur. Əgər insanlar onun yaxşılığını, dürüstlüyünü, mərdliyini, sədaqətini xatırlayırsa, deməli, həmin insan həyatda boşuna yaşamayıb.
Ən böyük miras da budur.
İnsanın ətrafında çox adam ola bilər, amma həqiqi dostlarının sayı azdır. Çox tanışın ola bilər, amma dərdini etibar edəcəyin insanların sayı barmaqla sayılacaq qədər azdır.
Bunun özü pis deyil.
Əksinə, insan həyatının müəyyən mərhələsində anlayır ki, çoxluq yox, keyfiyyət önəmlidir.
Bir sadiq dost yüz təsadüfi tanışdan qiymətlidir.
Bir dürüst insan yüz yaltaq adamdan daha faydalıdır.
Bir etibarlı insanın varlığı isə bəzən insana bütöv bir dünyanın güvənini verir.
Ona görə də insan dostlarının sayını deyil, dostluğunun dərinliyini düşünməlidir.
Sədaqət, düzlük və etibar həm də insanın özünə münasibətidir.
Özünə hörmət edən insan başqasının haqqına girməz. Öz vicdanını qoruyan insan yalanı həyat tərzinə çevirməz. Öz mənəviyyatını qiymətləndirən insan beş günlük mənfəət üçün illərlə qazandığı hörməti riskə atmaz.
Çünki insanın qazancı yalnız bu günlə ölçülmür.
Bu gün qazandığın pul sabah xərclənə bilər.
Bu gün tutduğun vəzifə sabah başqasına verilə bilər.
Bu gün qazandığın şöhrət zaman keçdikcə unudula bilər.
Amma qazandığın yaxşı ad insanların yaddaşında qala bilər.
Buna görə də mənəvi dəyərləri həyatın əsas meyarına çevirmək lazımdır.
İnsan hər gün özünə bir sual verməlidir:
Mən bu gün kiminsə etibarını doğrultdum, yoxsa itirdim?
Kiməsə qarşı düz oldum, yoxsa mənafeyim üçün həqiqətdən uzaqlaşdım?
Mənə sədaqət göstərən birinə sədaqətlə cavab verdimmi?
Bu sualların cavabı insanın özünə verdiyi ən dürüst hesabatdır.
Dünyada dəyişməyən heç nə yoxdur. İnsanlar dəyişir, münasibətlər dəyişir, zaman dəyişir. Dünən yan-yana addımlayanlar bu gün ayrı yollarda ola bilərlər.
Amma insanın mənəvi dayaqları dəyişməməlidir.
Çünki şərait dəyişəndə prinsiplərini dəyişən insanın möhkəm xarakterindən danışmaq çətindir.
Mənə görə, insanın əsl siması onun rahat vaxtında deyil, seçim qarşısında qaldığı anda görünür.
Sənə sərf edən yalanla sənə zərər verə biləcək həqiqət arasında seçim edəndə həqiqəti seçirsənsə — düzsən.
Dostunu itirmək bahasına da olsa onun haqqını müdafiə edirsənsə — sədaqətlisən.
Sənə etibar edilən sözü illər keçsə belə qoruyursansa — etibarlısan.
Və bütün bunları heç kimin bilməyəcəyi halda da edirsənsə, deməli, sən həqiqətən insansan.
Həyatın sonunda insanın qarşısında çox şey qalmır. Nə vəzifə, nə şöhrət, nə də topladığı maddi sərvət onunla o dünyaya gedir. İnsan yalnız öz əməllərinin mənəvi yükü ilə üz-üzə qalır.
Geridə qalan isə onun haqqında deyilən sözlərdir:
“Düz adam idi.”
“Sözünün sahibi idi.”
“Dostuna sədaqətli idi.”
“Etibar ediləsi insan idi.”
Bu sözlərin hər biri bir insan ömrünün ən qiymətli mükafatıdır.
Ona görə də düşünürəm ki, sədaqət insanın ürəyinin, düzlük vicdanının, etibar isə şəxsiyyətinin imzasıdır.
Bu üç dəyəri qoruyan insan bəzən həyatda çox şey itirə bilər, amma ən vacib şeyi — özünü itirməz.
İnsanın ən böyük qələbəsi də elə budur.
Çünki həyatın sonunda nə qədər qazandığımızdan çox, kim olduğumuz xatırlanır.
Və insanın dünyada qoyduğu ən uzunömürlü iz — onun yaxşı adı, təmiz vicdanı və insanların qəlbində qazandığı etimaddır.
Sədaqətli yaşamaq — unutmamaqdır.
Düz yaşamaq — özünü aldatmamaqdır.
Etibarlı yaşamaq — başqasının sənə verdiyi dəyəri qorumaqdır.
Bəlkə də insan ömrünün ən böyük fəlsəfəsi elə bu üç kəlmədə gizlənir:
Sədaqət. Düzlük. Etibar.
Bunlar varsa, insanın ömrü mənalıdır. Bunlar varsa, onun adı zamanın yaddaşından asanlıqla silinməz.