Əsəd Cahangir - 60


Azərbaycan ədəbi fikrinin son onilliklərdə yetişdirdiyi ən fəal və məhsuldar simalardan biri olan Əsəd Cahangir altmış yaşını qarşılayır. Bu yubiley yalnız bir insanın ömür tarixinin növbəti mərhələsi deyil, həm də Azərbaycan ədəbiyyatının, ədəbi tənqidinin və milli-mədəni düşüncəsinin mühüm bir dövrünə nəzər salmaq imkanı yaradır.
Əsəd Cahangir çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatında ilk növbədə prinsipial tənqidçi, dərin təhlilçi və milli düşüncə adamı kimi tanınır. Onun fəaliyyəti təkcə ədəbi prosesin müşahidəsi ilə məhdudlaşmır; o, ədəbiyyatın, dilin, milli şüurun və dövlətçilik ideyasının qarşılıqlı əlaqələrini araşdıran mütəfəkkir kimi çıxış edir. Bu baxımdan onun yaradıcılığı tənqid, publisistika, esseistika və ədəbiyyatşünaslığın qovşağında formalaşmış zəngin bir irsdir.
Əsəd Cahangirin tənqidə münasibəti onun yaradıcılıq kredosunu aydın şəkildə ifadə edir. O, tənqidi nəzarət mexanizmi və ya hökm vermək vasitəsi hesab etmir. Məşhur fikirlərindən birində dediyi kimi, “tənqidçi çoban, ədəbiyyat sürü deyil”. Bu yanaşma tənqidin mahiyyətinə yeni baxışdır. Onun fikrincə, tənqidin əsas funksiyası yazıçıya özünü dərk etməkdə, oxucuya isə seçim etməkdə yardım göstərməkdir. Bu mövqe həm tənqidçinin məsuliyyətini, həm də ədəbiyyatın azad mahiyyətini təsdiqləyir.
Ədəbi prosesə daim canlı orqanizm kimi baxan Əsəd Cahangir Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafını dünya ədəbi prosesindən ayrı təsəvvür etmir. O, dəfələrlə vurğulayıb ki, müasir qloballaşma şəraitində Azərbaycan ədəbiyyatının beynəlxalq ədəbi məkanla əlaqələrinin genişlənməsi vacibdir. Dövlətin ədəbiyyata göstərdiyi diqqət və qayğını da məhz bu baxımdan qiymətləndirir. Onun fikrincə, müstəqillik dövründə dövlət tərəfindən yazıçılara göstərilən dəstək sovet dövründəki kimi ideoloji xarakter daşımır, milli mədəniyyətin inkişafına xidmət edir. Bu yanaşma Əsəd Cahangirin həm ədəbiyyata, həm də dövlətçilik məsələlərinə sağlam və balanslı münasibətini göstərir.
Əsəd Cahangirin fəaliyyətində xüsusi yer tutan istiqamətlərdən biri də dil məsələləridir. O, Azərbaycan dilinə yalnız ünsiyyət vasitəsi kimi deyil, milli yaddaşın, tarixi təcrübənin və mənəvi varlığın daşıyıcısı kimi yanaşır. Onun fikrincə, dil canlı orqanizmdir və həyatın bütün ünsürləri kimi daim dəyişir, yenilənir və inkişaf edir. Lakin bu inkişaf süni müdaxilələrlə deyil, dilin öz daxili qanunauyğunluqları əsasında baş verməlidir.
Ədəbi tənqidçinin araşdırmalarında Azərbaycan dilinin tarixi köklərinə xüsusi diqqət yetirilir. O, xalq yaradıcılığını, qədim türk yazılı abidələrini, xüsusilə Mahmud Kaşğarinin “Divanü lüğat-it-türk” əsərini dilimizin ən mühüm qaynaqlarından biri kimi dəyərləndirir. Bu mənbələrdə qorunub saxlanmış söz və ifadələrin bir hissəsinin zamanla arxaikləşdiyini, bir çoxunun isə xarici sözlərlə əvəz olunduğunu qeyd edən alim dilimizin zəngin daxili imkanlarından daha səmərəli istifadə olunmasının tərəfdarıdır.
Onun fikrincə, dilə yeni sözlərin daxil olması təbii prosesdir, lakin bu proses elmi, mədəni və məntiqi əsaslara söykənməlidir. Əcnəbi sözlərin düşünülmədən qəbul edilməsini doğru hesab etməyən Əsəd Cahangir hesab edir ki, yeni anlayışların ifadəsi üçün ilk növbədə xalq dilinin zəngin ehtiyatına və klassik ədəbi ənənələrə müraciət olunmalıdır. Bu mövqe onun milli mədəniyyətə və dilə münasibətinin əsas mahiyyətini təşkil edir.
Əsəd Cahangirin düşüncə sistemində “Dədə Qorqud” dünyası xüsusi yer tutur. O, oğuz eposunun obrazlarını sadəcə tarixi və ya mifoloji personajlar kimi deyil, milli düşüncə modelinin daşıyıcıları kimi təhlil edir. Onun qənaətinə görə, xalqın problemlərinin həlli hakimiyyətlə xalqın vəhdətindən keçir. Bu fikri o, Qazan xan və Qaraca Çoban obrazlarının timsalında izah edir. Əsəd Cahangir hesab edir ki, cəmiyyətin inkişafı müxtəlif təbəqələrin bir-birinə yaxınlaşdığı, ümummilli məqsədlər ətrafında birləşdiyi nöqtədə mümkün olur. Bu yanaşma onun ədəbiyyatşünaslıqdan çıxaraq ictimai-fəlsəfi düşüncə səviyyəsinə yüksəldiyini göstərir.

Altmış illik ömür yoluna nəzər saldıqda Əsəd Cahangirin Azərbaycan ədəbi fikrində özünəməxsus məktəb yaratdığını görürük. O, yalnız əsərləri təhlil edən tənqidçi deyil, ədəbiyyatın missiyası, dilin taleyi, milli kimliyin qorunması və mədəni inkişafın istiqamətləri barədə düşünən ziyalıdır. Onun məqalələri, monoqrafiyaları, esseləri və çıxışları müasir Azərbaycan humanitar fikrinin mühüm hadisələri sırasında yer alır.
Bu gün Əsəd Cahangirin altmış yaşı tamam olur. O, hələ də eyni enerji ilə yazır, araşdırır, mübahisə edir, düşünür və yeni nəsillərə yol göstərir. Azərbaycan ədəbiyyatının və mədəniyyətinin inkişafına verdiyi töhfələr onun adını müasir milli fikir tariximizin seçilən simaları sırasında möhkəmləndirib.
Əsəd Cahangirin yubileyi münasibətilə onu ürəkdən təbrik edir, möhkəm cansağlığı, yeni yaradıcılıq uğurları və Azərbaycan ədəbi fikrinə xidmət yolunda yeni nailiyyətlər arzulayıram. Onun altmış illik ömür yolu göstərir ki, həqiqi ziyalının missiyası yalnız yaşamaq deyil, həm də düşünmək, düşündürmək və milli ruhu gələcək nəsillərə daşımaqdır.

Şərafəddin İlkin,
Şair-publisist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü,
Prezident təqaüdçüsü, "Beynəlxalq Rəsul Rza mükafatı" laureatı.