MUSA QƏNİYEV,
Azərbaycan Tibb Universitetinin
Tibb Elmləri Doktoru, Professor

Çoxlarını maraqlandıran bu sualın cavabını, geniş oxucu kütləsilə bölüşməyi lazım bildim:
İstər yaxşılıq, istərsə də onun unudulması və sədaqətsizlik subyektiv və çoxşaxəli bir prosesdir. Bu halın, baş beyinin ximizmində movcud fərqlilik və bir çox psixoloji və sosial faktorların təsirinin nəticəsi olaraq, irsiyyət subvahidində baş verən mutatik dəyişikliklərlə bağlılığı artıq təsdiqini tapmışdır. İnsanın xoşrəftar və yaxşılığı unutmasının əsasında “Qaranlıq Triada” adlandırılan aşağıdakı hallar durur:
a) Erqosentrizm- olunan yaxşılıq həmin şəxs üçün cari prioritet hal olmadığından, az sonra ikinci plana keçir və unudulur.
b) Narçissizm- şəxs əks reallıq olaraq, özünü digərlərindən üstün və fərqli bilir. Odur ki, olunacaq yaxşılığı gözləyir, onu yaxşılıq edən şəxsin borcu olduğunu düşünür. Bu səbəbdən də yaxşılığı qiymətləndirib dəyərləndirmir və unudur.
c) Makiavellizm- bu cür insanlar manipulyasiya və digərlərindən istifadı etməyə meyilli olur. Onlar yaxşılığı təbii hiss kimi deyil, zəiflik kimi qəbul edir və anındaca unudurlar.
d) Psixopatik hal- bu şəxslərdə empatiya hissi olmur. Yaxşılıq etmək onlarda emosional hal törətmədiyindən, qiymətləndirilmir və çox tezliklə unudulur.
e) Koqnitiv təhrif və fərdi yaddaş- bu şəxslər fərdi düşüncə tərzlərinə yad olan şeylər haqqında (məsələn, edilən yaxşılıq) ümumiyyətlə düşünmür.
f) Psixoloji qorunma hissi- bu insanlar edilən yaxşılıqdan utanc və asılılıq hissi duyduğundan, bu emosional "borcu" üzərlərindən atmaq üçün, şüuraltı olaraq yaxşılığı yaddaşlarından silirlər.
Genetik tədqiqatlar Altruizm adlanan (həyat devizi təmənnasız olaraq yaxşılıq etmək, başqası naminə hətta şəxsi istəklərindən əl çəkmək) və 11%-ə yaxın insanlara xas olan bu halının genetikayla bağlı anadangəlmə xüsusiyyət olduğunu sübut edir. Bu səbəbdən, “Qaranlıq Triada”nın genetik faktorlarda məlum, lakin əks mutatik dəyişikliklərlə bağlılığı öz təsdiqini tapır. Hər iki hal, sinaptik kontaktın formalaşması fonunda neyromediator və humoral sistemin genom əsaslı tənzim mexanizmində baş verən dəyişikliklərlə birbaşa bağlıdır.
Son genetik tədqiqatlar birinci halda aşağıda göstərdiyim genlərdə anadangəlmə- irsi, hiperhəssaslıq halının olduğunu, ikinci halda isə, xüsusən sosial faktorlarla bağlı baş verən polimorfizm və nadir fenotiplərin nəticəsi kimi meydana çıxan supressiyanın dominant hala keçdiyini təsdiqləyir.
Poligen təbiətli olan bu proseslərdə əsas rolu, neyropeptid oksitosinlə əlaqəli OXT və OXRT, dofaminergik sistemlə bağlı DRD4 və COMT (Val/Met) genləri, 3-cü xromosomda LRRN1 genilə yanaşı subhüceyrəvi struktur, eləcə də sinaptik kontaktın yaranmasında iştirak edən SHANK3, aksonların və neyronların inkişafının müvafiq təminatçısı olan DCC və ZFHX3 genləri oynayır.
Odur ki, yuxarıda göstərdiyim faiz nisbətində insanlar istəməsə belə, ömürləri boyu yaxşılıq edəcəklər. Digər faiz nisbətində olan insanlar isə, istəməsə belə, bu yaxşılığı unudacaq və xatırlamayacaqlar.
Yaxşılıq edən insanlar bu reallığı dərk etməli və heç bir vaxt əvəz gözləməməlidir.
Yalnız bu halda həyatı stressiz, rahat, xoş və qayğısız olar.