Gündəlik həyatımızda saat əqrəblərinin soldan sağa hərəkəti bizə tamamilə təbii görünür. O qədər öyrəşmişik ki, bunun niyə belə olduğunu demək olar ki, heç düşünmürük. Halbuki bu istiqamətin nə ciddi fiziki, nə də riyazi əsaslandırması var. Məsələnin kökü minilliklər əvvələ, qədim Misirə və insanların Günəşin hərəkətini müşahidə etdiyi dövrlərə gedib çıxır.

Günəş saatlarından başlayan tarix

İlk vaxt ölçmə alətləri Günəş saatları və qnomonlar olub.

Onlar təxminən eramızdan əvvəl 1500-cü illərdə qədim Misir və Mesopotamiyada istifadə edilirdi. Şimal yarımkürəsində Günəş səhər şərqdən çıxır, günorta cənubda ən yüksək nöqtəyə çatır və axşam qərbdə batır.

Bu proses zamanı şaquli çubuğun kölgəsi gün ərzində soldan sağa doğru hərəkət edir. Səhər saatlarında kölgə uzun olur və qərbə, yəni sol tərəfə yönəlir. Günorta isə ən qısa vəziyyətdə şimala istiqamətlənir. Axşama doğru isə şərqə, sağ tərəfə çəkilir.

Qədimdə ustalar bu hərəkəti müşahidə edərək onu səth üzərində sabitləşdiriblər. Beləliklə, saatın siferblatında səhər sol tərəfdə, axşam isə sağ tərəfdə yerləşdirilib. Orta əsrlərdə yaradılan mexaniki saatlar da məhz bu modeli təkrarlayıb.

Niyə saatlar tərsinə işləməyib?

Texniki baxımdan saatın əqrəblərini sağdan sola hərəkət etdirən mexanizm yaratmaq çox asandır. Hətta belə nümunələr də mövcuddur. Məsələn, Almaniyanın Münster şəhərindəki bəzi qüllə saatları və Praqadakı məşhur “yəhudi saatı”.

Buna baxmayaraq, ənənə üstünlük qazanıb. XVI əsrdə saatlar geniş yayılmağa başlayanda soldan sağa hərəkət artıq insanların düşüncə tərzinə çevrilmişdi. Bu istiqamət “zamanın təbii axını” kimi qəbul olunurdu və əks istiqamət insanlarda qəribəlik hissi yaradırdı.

Bu prinsip müasir dünyada da yaşayır

Maraqlıdır ki, bu qədim model bu gün də texnologiyada özünü göstərir. Kompüter və telefon interfeyslərindəki yükləmə zolaqları, video proqress barları və digər vizual elementlər də soldan sağa doğru hərəkət edir. UX dizaynerləri bunu zamanın təbii istiqaməti adlandırırlar. Əks istiqamət isə istifadəçilərdə səhv və ya geriyə dönüş hissi yaradır.

İstisnalar varmı?

Bəli, bəzi istisnalar mövcuddur. Sağdan sola yazılan dillərin istifadə olunduğu ölkələrdə bəzən əks istiqamətli saatlara rast gəlinir. Lakin qlobal standartlaşma səbəbindən ən geniş yayılmış model yenə də soldan sağa hərəkət edən saatlardır.

Hətta Cənub qütbündə belə insanlar standart saatlardan istifadə edir, baxmayaraq ki, orada Günəşin hərəkəti fərqlidir. Bu da göstərir ki, insan vərdişləri bəzən təbiət qanunlarından daha güclü təsirə malik olur.

Beləliklə, saat əqrəblərinin soldan sağa hərəkət etməsinin səbəbi fiziki qanunlar deyil, qədim insanların Günəşin kölgəsini müşahidə edərək yaratdığı ənənədir. Bu ənənə minilliklər boyu qorunub saxlanılıb və bu gün də həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib.