Zirəddin Rzayev (Ziyaəddin Rza Səfəvi)
Rusiya Jurnalistlər Birliyinin üzvü, kliniki psixoloq

Azərbaycan tarixinin ən parlaq və eyni zamanda ən çox müzakirə edilən səhifələrindən biri Səfəvilər dövləti və onun banisi Şah İsmayıl Xətainin irsidir. Bu mövzu müasir cəmiyyətdə, xüsusilə siyasi və elmi dairələrdə fərqli baxış bucaqlarından təhlil olunur. Milli Məclisin deputatı Fazil Mustafanın Şah İsmayıl və Səfəvi tarixi ilə bağlı səsləndirdiyi tənqidi fikirlər cəmiyyətdə və ziyalılar arasında geniş rezonans doğurmuş və ciddi diskussiyalara səbəb olmuşdur.
Aşağıda bu tarixi və müasir müstəvidə gedən müzakirələrə dair ədəbi, dramatik və tənqidi üslubda tərtib edilmiş mətn təqdim olunur:
Tarix sadəcə keçmişin xronologiyası deyil, həm də millətin özünüdərk pasportudur. Bu pasportun ən möhtəşəm imzalarından biri isə şübhəsiz ki, Azərbaycan dövlətçiliyinin və dilinin təməl daşını qoyan, qılıncı ilə qələmini eyni qüdrətlə oynadan Şah İsmayıl Səfəvidir. Lakin bu gün bəzi rəsmi kürsü sahiblərinin, xüsusən də xalqın seçdiyi nümayəndələrin 500 il əvvəl yazılmış bu şanlı tarixi qərəzli şəkildə təhrif etməyə çalışması, cəmiyyətdə haqlı narazılıq və təəssüf doğurur. Dövlət rəsmisinin neytral mövqe tutmaq əvəzinə, tariximizin ən böyük dühalarından birini hədəf alması və bununla da dolayısı ilə məzhəbçilik mühiti yaratması, ölkə daxili vətəndaş həmrəyliyinə və milli təhlükəsizlik maraqlarına kölgə salan təhlükəli bir addımdır.
Bəzi iddialara görə, Şah İsmayıl Osmanlı imperiyası ilə savaşaraq "türk dünyasını parçalamış", Yavuz Sultan Səlim doğru, Xətai isə yanlış yolda olmuşdur. Bu cür birtərəfli yanaşmanı heç bir rasionallıq və tarixi məntiqlə qəbul etmək mümkün deyildir.
"Türk" Anlayışının Coğrafiyası: Türk dünyası dedikdə, bu anlayış sadəcə Anadolu türklərindən ibarət deyildir. Şah İsmayılın ordusu, sarayı və idarəetmə aparatı tamamilə türk qəbilələrindən (Qızılbaşlardan) təşkil olunmuşdu. O, öz fərmanlarını və şeirlərini ana dilində – Azərbaycanca yazan bir türk hökmdarı idi.
Güc və Siyasət Mübarizəsi: Çaldıran döyüşünə gedən yol və iki böyük imperiyanın qarşıdurması dini və ya milli deyil, tam mənada geosiyasi dominantlıq mübarizəsi idi. Hər iki tərəf öz dövlət maraqlarını qoruyurdu və bu mübarizədə yalnız bir tərəfi günahkar elan etmək bəsit və qərəzli yanaşmadır.
Osmanlı İmperiyası böyük bir türk dövləti olsa da, onun idarəetmə və ailə strukturu xalis tərkibdən uzaq idi. Sülalənin ilk iki hökmdarı — Osman Qazi və Orxan Qazinin anaları türk mənşəli olsa da, I Muraddan etibarən (Bizans mənşəli Nilüfər xatun) hər gələn nəsildə türk qanının və mədəniyyətinin genetik payı azaldı.
Sultanların böyük əksəriyyəti xarici kənizlərin, Xürrəm Sultan (Roksolana) kimi qadınların südü ilə böyüdülər. Bu şahzadələr fiziki olaraq böyüdülər, taxta çıxdılar, lakin mənəvi cəhətdən böyük ola bildilərmi? Sualın cavabı Osmanlı tarixinin ən qanlı və dramatik səhifələrində gizlənir.
Taxt-tac hərisliyi, hakimiyyəti əldən vermək qorxusu bu sultanların gözlərini o dərəcədə kor etmişdi ki, onlar doğma övladlarını belə görmürdülər. "Dövlətin ali mənafeyi" adı altında pərdələnən bu vəhşilik, öz doğma oğullarını və hələ beşikdə olan azyaşlı nəvələrini ipək kəndirlərlə boğduracaq qədər dərin bir mənəvi iflasın təzahürü idi. Qanuni Sultan Süleymanın Şahzadə Mustafanı və onun azyaşlı oğlunu qətl etdirməsi, III Mehmedin bir gündə 19 qardaşını və sonradan öz oğlu Mahmudu ölümə göndərməsi tarixin ən böyük humanitar dramıdır.
Öz doğma övladını və soyunu hakimiyyət xatirinə məhv edən bir idarəetmə modelini "mütləq doğru" hesab edib, öz dövlətinin təməlini qoyan, ana dilini dövlət səviyyəsinə qaldıran Şah İsmayıl Xətaini "yanlış yolda" elan etmək ən azı tarixi ədalətsizlikdir. Keçmişin acı ixtilaflarını bu günə daşıyıb xalq arasında nifaq toxumu səpmək deyil, tarixdən dərs çıxararaq milli birliyi qorumaq hər bir ziyalının və dövlət xadiminin borcudur.
Şərq Səltənətinin Qaranlıq Səhifəsi: Osmanlı İmperiyasında Mənəvi Aşınma və Homoseksuallıq Fenomeni
Tarix yalnız zəfərlərdən, fəthlərdən və möhtəşəm saraylardan ibarət deyil; o, həm də keçmiş cəmiyyətlərin daxili mənəviyyatını, sosial eybəcərliklərini və aşınmalarını göstərən amansız bir aynadır. Özünü İslam dünyasının hamisi və xilafətin mərkəzi elan edən Osmanlı İmperiyasının daxili strukturu, əsrlər boyu böyük bir paradoks və daxili mənəvi böhran üzərində qurulmuşdu. Bu böhranın və mənəvi iflasın ən qabarıq təzahürlərindən biri, imperiyanın həm kübar təbəqəsində, həm də sosial həyatında kök salmış eynicinsli münasibətlər — homoseksuallıq fenomenidir. Müqəddəs dini dəyərləri rəhbər tutduğunu iddia edən bir dövlətin rəsmi və qeyri-rəsmi müstəvidə bu cür mənəvi aşınmaya rəvac verməsi, onun tarixi fəsadlarından biridir.


Osmanlı imperiyasının hüquqi bünövrəsini şəriət qanunları təşkil edirdi və İslam hüququna görə eynicinsli əlaqələr ("livat") ən ağır günahlardan və cinayətlərdən biri sayılırdı. Lakin dövlətin bu məsələyə münasibəti tam mənada ikiyüzlülük üzərində qurulmuşdu. Qanunlar kağız üzərində sərt olsa da, praktikada saray əyanlarının, paşaların və din xadimlərinin gizli və aşkar əyləncələrinə göz yumulurdu.
Bu mənəvi süqutun ən rəsmi zirvəsi isə XIX əsrdə yaşandı. 1858-ci ildə Sultan I Əbdülməcidin imzaladığı yeni Cəza Qanunnaməsi ilə Osmanlı İmperiyası, yetkin yaşlı şəxslər arasında könüllü homoseksual əlaqələrə görə nəzərdə tutulan bütün cəzaları tamamilə ləğv etdi. Qərb dünyasının mənəvi dəyərlərini kor-koranə təqlid edən Osmanlı rəhbərliyi, bir çox Avropa dövlətindən onilliklər öncə bu mənəvi eybəcərliyi rəsmən leqallaşdırdı. Bu addım, imperiyanın idarəçilik prinsiplərinin və dini iddialarının mənəvi cəhətdən necə iflas etdiyinin ən bariz sübutudur.

Mədəniyyət Maskası Altında Gizlənən Rezillik: Divan Ədəbiyyatı

Osmanlı elitasının fəxr etdiyi Divan ədəbiyyatı, əslində homoerotik hisslərin və estetik cəhətdən pərdələnmiş rezilliyin təbliğatçısına çevrilmişdi. Klassik qəzəllərdə romantik eşqin, saf sevginin obyekti qadın yox, "məhbub" və ya "dilbər" adlandırılan, hələ saqqalı çıxmamış gənc oğlanlar idi.
Nədim və Əndərunlu Fazıl kimi imperiya tərəfindən rəğbət görən məşhur şairlər, kişi gözəlliyini vəsf edən şeirləri ilə tanınırdılar. Əndərunlu Fazılın XVIII əsrin sonunda qələmə aldığı "Xubannamə" ("Gözəllər kitabı") adlı əsəri, bu mənəvi çürümənin ədəbiyyatdakı pik nöqtəsi idi. Bu kitabda imperiyanın və dünyanın fərqli bölgələrindən gətirilən gənc oğlanların zahiri bədən quruluşları və cəlbediciliyi rəsmi şəkildə təsnif edilirdi. Bir mədəniyyətin gənc oğlanları cinsi obyekt kimi təsvir edəcək dərəcədə deqradasiyaya uğraması, həmin cəmiyyətin gələcəyinin mənəvi baxımdan necə qaranlıq olduğunu göstərir.

Köçəklər və Qulam Sistemi: İnsani Dəyərlərin Tapdalanması

Osmanlı ictimai həyatının ən utancverici səhifələrindən biri "köçək" institutu və hərbi-inzibati sistemdə tətbiq olunan "qulam" ənənəsi idi. Köçəklər — adətən tabelikdə olan xristian və ya azlıq icmalarından (yunan, erməni, qaraçı) uşaq yaşlarında seçilən, saçları uzadılan, qadın paltarı geyindirilib makiyaj edilən və meyxanalarda, toylarda rəqs etdirilən gənc oğlanlar idi.
Bu uşaqlar zəngin paşaların, yeniçərilərin və saray əyanlarının əyləncə vasitəsinə çevrilir, onların uğrunda meyxanalarda qanlı savaşlar baş verirdi. Hərbi sahədə isə "mentorluq" və "hamilik" adı altında yetkin komandirlərlə gənc əsgərlər (qulamlar) arasında eynicinsli münasibətlər adiləşmişdi. İnsan ləyaqətini ayaqlar altına atan bu sistem, dövlətin gücsüzlər üzərində qurduğu qəddar bir istismar mexanizmi idi.
Region Dövlətləri ilə Müqayisədə Osmanlının Mənəvi Fərqi
Osmanlı imperiyasındakı bu acınacaqlı sosial vəziyyəti dövrün digər qonşu dövlətləri ilə müqayisə etdikdə mənəvi çürümənin miqyası daha aydın görünür:
Səfəvilər Dövləti ilə müqayisədə, hər iki Şərq imperiyasının saray mühitində homoerotik meyllər mövcud olsa da, Səfəvilərdə bu heç vaxt Osmanlıdakı kimi kütləvi xalq əyləncəsinə (köçək mədəniyyətinə) çevrilməmiş və hüquqi baxımdan dövlət səviyyəsində leqallaşdırılmamışdı.
Rusiya İmperiyası ilə müqayisədə isə fərq daha kəskindir. Rusiyada bu cür münasibətlər kilsə və dövlət tərəfindən sərt şəkildə cəzalandırılır, I Pyotrun orduda tətbiq etdiyi qadağalar və 1832-ci il ümumi qanunvericiliyi ilə cinayət hesab olunurdu. Rusiya cəmiyyəti öz qanunlarını sərtləşdirərək mənəvi sərhədləri qorumağa çalışdığı bir dövrdə, Osmanlı dövləti 1858-ci ildə bu əməli rəsmən cinayət sırasından çıxarıb leqallaşdırırdı.
Osmanlı İmperiyasını yalnız hərbi qüdrətinə görə idealizə edənlər, onun daxilindəki bu böyük mənəvi iflası görməzdən gəlirlər. Öz təbəqəsindəki azyaşlı oğlanları qadın libasında rəqs etdirən, ədəbiyyatında eynicinsli sevgini müqəddəsləşdirən və sonda bunu qanunla leqallaşdıran bir imperiya, daxildən çürümüş bir sistemin bariz nümunəsidir. Osmanlının süqutu təkcə hərbi və iqtisadi uğursuzluqların deyil, həm də əsrlər boyu toplanan bu dərin mənəvi və etik aşınmanın qaçılmaz nəticəsi idi.
Bu gün rəsmi kürsülərdən və ya media məkanından Səfəvi irsinə hücum edənlər, əslində öz köklərinə balta vuranlardır. Onlar Osmanlı sultanlarının xarici kənizlərin təsiri altında boğulan mənəviyyatını görməzdən gəlib, ana dilində "Dəhnamə" yazan, bütöv bir coğrafiyanı vahid dövlət bayrağı altında birləşdirən türk oğlu türk Şah İsmayılı "təriqətçi" və ya "bölücü" adlandırırlar. Bu, sadəcə bir tarix fərqi deyil; bu, milli mənlik şüurunun olmamasından irəli gələn mənəvi korluqdur.
Həqiqətlər birdir və onlar gizlədilə bilməz. Öz qanlı keçmişini dövlət marağı adı ilə ört-basdır edənlərlə, öz ana dilini və dövlətçiliyini qılıncı və qələmi ilə ucaldanların fərqini tarix çoxdan qoyub. Bu gün tariximizə dil uzadanların cəhdləri, günəşin qarşısını palçıqla kəsməyə çalışanların çarəsizliyinə bənzəyir.